Leestijd: 9 minuten

The museum of accidents is opgericht om te leren van ongevallen. Elk ongeval, elke ramp, brengt karakteristieken aan het licht die iets zeggen over de manier waarop een samenleving is georganiseerd en die zonder zo’n ongewenste gebeurtenis misschien onzichtbaar waren gebleven.

In dit hoofdstuk van Rizoomes vind je eerst een uitleg over wat het Museum of Accidents is. Daarna begint het eigenlijke museum: een serie blogs over ongevallen en incidenten. Verder artikelen over herdenking en verlies, fatale brandweerongevallen en de brandweercanon.

Accidents reveal the substance

paul virilio

Het ingebouwde ongeval

In de social theory worden paradigma’s en structuren gebruikt om maatschappelijke fenomenen te beschrijven en verklaren. Vaak zoekt de social theory het onder de oppervlakte; daar zitten de systemen en drivers die de samenleving vormgeven. Paul Virilio is zo’n social theorist en zijn specialisme is ongevallen. Hij doet aan accidentology.

De Airbus A380 is het grootste passagiersvliegtuig ter wereld. In zijn meest extreme vorm passen er krap 800 passagiers in. Reden voor blijdschap en trots bij Airbus, en dus tijd voor een feestje. Op 18 januari 2005 werd het nieuw toestel gepresenteerd aan zo’n 5000 gasten. Paul Virilio, een in Frankrijk zeer gerespecteerd filosoof, bedankte echter voor de eer en bleef weg. “800 passagiers is 800 doden”, zo verklaarde hij zijn afwezigheid. “Ik geloof niet dat we die kant op moeten.”

Dit statement zal geen verbazing oproepen bij degenen die het werk van Virilio kennen. Hij was immers beroemd geworden door zijn uitspraak dat de uitvinder van de trein ook de uitvinder van de treincrash was.

“To invent the sailing ship or the steamer is to invent the shipwreck. To invent the train is to invent the train accident of derailment. To invent the family car is to produce the pile up on the highway.”

paul virilio

Precies zo legde de ontwikkeling van de snelweg bij Prinsenbeek de kiem voor de latere kettingbotsing, de grootste ooit in Nederland. Het zou er daar trouwens niet bij eentje blijven. Wat geleerd moet worden, herhaalt zich, net zo lang tot we weten hoe het werkt. Dat geldt ook voor ongelukken.

Prinsenbeek 1972
Foto ANP

In zijn boek ‘The Original Accident’ betoogt Virilio dat ongelukken de ware aard van technologie bloot leggen. Met Aristoteles gelooft hij dat de wereld uit materie bestaat, ook wel substantie genoemd. “The accident reveals the substance”, schrijft hij en daardoor leren we via ongevallen de wereld beter te begrijpen.

The accident is an inverted miracle, a secular miracle, a revelation. Development of technologies can only happen through the analysis and surpassing of these accidents.

paul virilio

Hoewel dit vooral klinkt of je door fouten vooruitgang boekt, er zit ook een waarschuwing in voor de gevolgen van ongebreidelde ontwikkeling van technologie. Waren ongevallen vroeger in tijd en ruimte lokaal gebonden en daardoor beheersbaar, tegenwoordig moet het alsmaar sneller en krachtiger. Daardoor is het steeds lastiger om fouten te herstellen. Virilio ziet snelheid dan ook als de kern van het probleem in het gebruik van (nieuwe) technologie. Hoe groter de snelheid, hoe groter het ongeluk dat in technologie verscholen zit.

Hidden negativity

Hidden negativity, noemt Virilio dat. Je zou het als een fundamental risk kunnen beschouwen omdat het de grenzen van alle domeinen overschrijdt. ‘When you work on speed, you work on accidents. Why? Because there is a loss of control. What is speed, what is acceleration? A loss of control and emotions just as much as a loss of transportation’.

Deze loss of control wordt alleen nog maar groter door de koppeling van de fysieke wereld aan de virtuele wereld. In potentie zijn alle ongevallen ter wereld nu simultaan te zien en te volgen, zonder dat je precies weet wat er aan de hand is. Onzekerheid is voortaan de regel, al helemaal sinds 9/11 en het gebruik van vliegtuigen als een wapen. Weapons as destination noemt Virilio dat, tegenover weapons as a function.

‘Indeed, not to use weapons, not military instruments, but simple vehicles of air transport to destroy buildings, while being prepared to perish in the operation is to set up a fatal confusion between the attack and the accident and to use the “quality” of the deliberate accident to the detriment of the quality of the aeroplane and the “quantity” of innocent lives sacrificed, thus exceeding all limits previously set by religious or philosophical ethics’.

paul virilio

Accidentology

Juist omdat het verschil tussen een accident en attack zo onduidelijk is geworden is er extra noodzaak aan een wetenschap van het ongeval, de accidentology, betoogt Virilio. Het gaat er immers om dat mensen bewust worden van de sociale en maatschappelijke effecten van technologie. We moeten technologie niet zien als een soeverein proces dat slechts onvermijdelijke stappen vooruit kent; er zijn keuzes te maken, die duidelijk worden als de substantie wordt onthuld door het leren van ongevallen.

Daarom pleit hij voor een Museum of Accidents, zodat ook de generaties na ons weten wat er in het verleden gebeurd is en hoe de ongelukken zich in de technologie verstoppen. ‘Exhibiting the accident consists therefore in exposing what is improbable, what is unusual and yet inevitable.

Brandweercanon

The Museum of Accidents is een doorontwikkeling van de brandweercanon. Dat was de noemer waaronder ik de belangrijkste incidenten schaarde die mede mijn visie op crisismanagement en incidentbestrijding hebben gevormd. De meeste uit persoonlijke ervaring, omdat ik er op één of andere manier bij betrokken was. Opdat wij geen vergetende organisatie worden en we vermijdbare fouten gaan herhalen. En sommigen omdat ik er gewoon gefascineerd door was.

Naast een lijst met ongevallen en duiding bevat the Museum of Accidents verder nog een aantal blogs over herdenking en verlies. Want ook dat is onderdeel van accidentology, de wetenschap van ongevallen.

Kleine taxonomie van de ongewenste gebeurtenis

Museum of Accidents vanaf 2000

De Notre Dame is altijd meer dan ze ooit geweest is De brand in de Notre Dame op 15 april 2019 is meer dan een door vuur verwoeste kathedraal. Het is ook een verhaal over identiteit en politiek, over de symboliek van markante gebouwen en over vooruitgang. Of niet. Een blog in etappes waarbij steeds nieuwe vragen opdoemen…

Aanslagen in Brussel 22 maart 2016 met het essay ‘when evil men plot doen wij de deur op slot’

De Kelders Leeuwarden 19 oktober 2013 inclusief een inleiding op en een link naar het artikel ‘Kwartier van De Kelders’ uit Minicrisis 2013

Crash Turkish Airlines 25 februari 2009 met het essay ‘Dilemma’

Moerdijk 5 januari 2011 Met het essay ‘Defensieve Buitenaanval’

De Punt 9 mei 2008 Met een korte terugblik op het ontstaan van het kwadrantenmodel

Fatale brand in Arnemuiden 24 december 2007 met het korte essay ‘Machteloosheid’

Brand Cellencomplex Schiphol 27 oktober 2005 met het verhaal ‘Nazorg Meester’

Brand Koningkerk 23 maart 2003 Met het essay ‘Haarlem’ over mijn ervaringen in het Begrafenis Bijstandteam na het ongeval in de Koningkerk

Station Nightclub Fire 20 februari 2003 Met de nummers Desert Moon en Face the Day van Great White

Aanslagen 9/11 en Pentagon 11 september 2001 met het beeldverhaal ‘de vijfde ruiter van de apocalyps heet veerkracht

Ostankino, de Towering Inferno van Moskou is een beeldverhaal over een brand in de 540 meter hoge TV toren van de Russische hoofdstad op 27 augustus 2000

Vuurwerkramp Enschede 13 mei 2000 met een essay over stadsexplosies en de risicobenadering.

Brand ‘t Hemeltje Volendam 1 januari 2000 met een essay over de veerkracht van gemeenschappen en systemen, inclusief de zes uitgangspunten van veerkracht.

Museum of Accidents voor 2000

Harderwijk 27 januari 1998 met een kort verslag van een bezoek aan de plaats incident op de Smeepoortstraat, twintig jaar na dato.

Herculesramp 15 juli 1996 Met het essay: Naar een Brandweercollege

Motorkade Amsterdam 19 april 1995 met het essay ‘het horloge van Bert’

Cindu Uithoorn 8 juli 1992 Met een beeldverslag van een brand de dag ervoor waar ik zelf bij was

Bijlmerramp 4 oktober 1992 Met het essay ‘Amsterdam Zuid-Oost’ over risicoperceptie.

Een grafische weergave van de originele brandweercanon

Huis ter Duin 25 januari 1990 met een essay over de offensieve binnenaanval

Hillsborough ramp 15 april 1989 met het essay Skin in the Game over strafrecht en rampen.

Cellenbrand Den Haag 25 december 1987 met het essay verhinderde mobiliteit

Vliegtuigcrash Tenerife 27 maart 1977 met het essay ‘De psychologie achter een vliegtuigcrash’

Hotel Polen 9 mei 1977 met het essay De vergeten springers van Hotel Polen. Over het korte geheugen voor iconische branden

Bosbrand Rozendaalse Veld 7 juli 1976 Met een inleiding over smokejumpers en linken naar het werk van Weick en Maclean

Verkeersongeval Prinsenbeek 25 augustus 1972 met een essay over de oprichting van het Museum of Accidents, losjes geïnspireerd op het werk van Paul Virilio

Silveren Seepaerd 28 september 1971 met het essay ‘Waarom mensen dodelijk verrast worden door brand’. Over de hockeystick van branduitbreiding en de scripttheorie van David Canter

Marbon 10 augustus 1971 Met het essay ‘de incubatie van de Marbon’, over de incubatietheorie van Barry Turner uit zijn boek Man Made Disasters.

Paardenstraat 5 december 1970 met een kort essay over de omvang en impact van brandstichting. Geen antwoorden, wel veel vragen.

Innovation Brussel 22 mei 1967 Met het essay ‘het perpetuum mobile van de goede voornemens’

Brand in de Apollo 1. Blog over ongevallen tijdens het Apollo programma, met aandacht voor de teruggevonden speech ‘In event of moon disaster’ die klaar lag voor als de Apollo 11 niet terug zou komen van de maan.

De les van de Adder 5 juli 1882 Over het vergaan van rammonitor de Adder, de oprichting van de KVMO en de Kustwacht en hulpverleningsproblemen op de Noordzee.

Herdenking en verlies

Wie werkt in het veiligheidsveld of in het crisismanagement wordt vroeg of laat geconfronteerd met ernstige ongevallen of rampen. Mogelijk met dodelijke slachtoffers, wie weet zelfs slachtoffers eigen personeel. In mijn ervaring zijn mensen daar vaak niet goed op voorbereid, voor zover je je überhaupt kunt voorbereiden op dergelijke nare verrassingen.

Maar dat betekent niet dat je niets kunt doen. Je kunt het thema herdenking en verlies bespreekbaar maken, zoals ik in een aantal blogs heb gedaan. Niet om uit te leggen hoe je met verlies moet omgaan, maar wel om te laten zien wat het met mij heeft gedaan. Ter illustratie van wat een mens overkomt als hij onverhoopts te maken krijgt met slachtoffers eigen personeel.

Daarnaast heb ik geleerd dat herdenken van belang is. Aandacht geven aan die heftige momenten uit jouw of andermans leven die de boel volledig op zijn kop hebben gezet. Goed om daar af en toe even bij stil te staan en te reflecteren op de betekenis ervan.

Dit deel van het museum of accidents over ‘herdenking en verlies’ is mijn manier om betekenis te geven aan al die momenten. Met blogs over incidenten zelf, over monumenten, over herinnering en over later weer eens gaan kijken op de plek des onheils. Als een serie mini-geschiedenissen op zichzelf.

De brand bij de Marbon is wel één van de meest traumatische incidenten van de brandweer, al was het maar omdat alle emoties er omheen volledig genegeerd zijn in die tijd. Van traumanazorg had nog nooit iemand gehoord.

Blogs over herdenken

De Bijlmerramp in een wandelgang is de weergave van een verrassend gesprek op een onbewaakt ogenblik met iemand die de Bijlmerramp van dichtbij meemaakte

Schuld en schaamte van de overlever gaat over schamend landschap van Normandie maar ook over het schuldgevoel van de overlever.

Kijken bij de Kelders is een post-incident verkenning ter plaatse in Leeuwarden. Hoe ziet het er nu uit?

Na 20 jaar weer in de Smeepoortstraat, Harderwijk is ook een post-incident verkenning. Maar dan na 20 jaar.

De kunst van het verliezen probeert het verschil tussen de code van de winnaar en die van het spel uit te leggen. En waarom je zou moeten oefenen met onwinbare scenario’s.

De vergeten springers van Hotel Polen overpeinst de drukte in de stad en het lege geheugen van de massa

Waarom remember de laatste stap in de crisismanagement cyclus moet worden is een pleidooi om herdenking toe te voegen als standaard in alle PDCA cycli die je maar kunt verzinnen

De verbeelding van de verloren stad beschrijft waarom je naar plaatsen als Verdun moet gaan en je je kinderen mee moet nemen in het kader van herdenking en verlies

De MH17 zal nooit meer landen is een reflectie over de verwerking van de MH17, over schuivende dieptegesteenten en herdenken met gevoel of verstand.

Verhalen van de brandweer is een boekbespreking

Wandelen langs de Waalsdorper Vlakte en het Ereveld Loenen gaat over de noodzaak van herdenken en de toevallige ontdekking van een gesneuveld familielid op het ereveld van Loenen.

Als de burger blussen gaat is een korte mijmering over de brand bij C&A op het Damrak, 15 februari 1963

Fatale brandweerongevallen; ervaring van verlies

De ervaring van verlies; 25 jaar Motorkade is een reflectie op wat 25 jaar Motorkade mij heeft geleerd en de directe aanleiding voor dit thema over herdenking en verlies.

De ereboog van Veenhuizen gaat over de eerste nationale herdenking van gevallen brandweermensen, waar ik zeer toevallig bij aanwezig was.

Het Horloge van Bert is een herinnering aan die fatale avond op de Motorkade

Monument Een minigeschiedenis van het herdenkingsmonument voor Amsterdamse brandweermensen op de Weesperzijde.

Brandweerveld van Eer Geschreven ter gelegenheid van het Nationale brandweermonument

Brandweer Begrafenis Blues W.H. Auden’s Funeral Blues vertaald naar de Brandweer Begrafenis Blues.

Brandweercanon

Darmok is een oefening in creatief omgaan met de brandweercanon. Met een ideetje uit Star Trek Next Generation.

De brandweercanon en de kunst van het onthouden gaat niet over de geschiedenis, maar over de toekomst. Wat doe je met wat je had kunnen leren?

De drie principes van de brandweercanon zijn opmerkzaamheid, onvergetelheid en nabijheid. Betrokkenheid heb ik als laatste, misschien wel vierde principe in 2020 toegevoegd.

De brandweercanon in het brandweeronderwijs is een pleidooi om het verloop van echte incidenten te gebruiken voor brandweeronderwijs.

Waar de brandweerman valt is een analyse van de grootste risico’s voor brandweermensen tijdens incidentbestrijding

De negen scenario’s van de brandweercanon zijn gebaseerd op de ‘oude’ canon en worden gepresenteerd als standaards voor repressie.

75 jaar toezicht op de brandweer; de stilstand van verandering over drie rode draden die je steeds weer in de geschiedenis ziet terugkomen.

De brandweercanon als laaghangend fruit van de brandweergeschiedenis. Gastblog van Clemon Tonnaer en een pleidooi voor een brede canon.