Crisis Awareness

Tag: Ongevallen (Pagina 1 van 6)

Het Memento Morium

Leestijd: 6 minuten

Meimaand museummaand. Deze maand bestaat het Museum of Accidents zes jaar. Inmiddels staan er 57 rampen in, 57 mementa mori, naar het stoïcijnse principe ‘gedenk te sterven’ dat verwijst naar de kwetsbaarheid en eindigheid van het leven. Maar het stelt ook een grens aan overmoed, aan de drang naar maakbaarheid en controle. Elk perspectief is eindig, dat is wat de cases uit het Museum of Accidents laten zien. Daarom noem ik het museum een Memento Morium. Een plek om te herinneren dat alles eindig is.

Rampen gebeuren niet omdat één ding fout gaat, maar omdat we structureel overschatten hoe beheersbaar de wereld is

Er zijn plaatsen waar je niet komt om te kijken, maar om te leren zien. Het Museum of Accidents is zo’n plek. Het is geen gebouw, heeft geen fysieke collectie noch vitrines. Het is een mentale ruimte, een kennislandschap waarin elke ongewenste gebeurtenis fungeert als ware het een museaal artefact.

Op welke manier dan ook; meestal als blog, maar soms ook in de vorm van echte kunst, zoals met Rampspoed op het doek, of de Disastersongs.

Eindigheid

Het Memento Morium is er echter niet alleen om te bewonderen, maar ook om te onderzoeken.Het is niet bedoeld om tentoon te stellen, maar om te begrijpen. Want accidents reveal the substance, zei Paul Virilio en dat is precies wat het Memento Morium doet: het onthult.

De eindigheid der dingen.

Het laat zien wat er eigenlijk al die tijd al was maar door toeval aan het zicht werd onttrokken omdat er niets mis ging. Tot het uiteindelijk wel verkeerd ging.

Het geluk was op, de incubatieperiode voltrokken.

Managers en bestuurders spreken daarom graag over ongevallen alsof het uitzonderingen zijn in hun georganiseerde onverantwoordelijkheid. Alsof rampen ontsporingen zijn in verder goed beheersbare systemen, het gevolg van één fout, één moment, één verkeerde beslissing.

Een menselijke fout, van iemand anders, welteverstaan.

Safety culture bestaat niet

Het  Museum of Accidents breekt met zulke fictie door het tegenovergestelde te verzamelen. Niet als pronkstukken of curiositeiten, maar als spiegel. Onthullingen over hoe onze systemen in de praktijk functioneren: want het ongeluk zit niet buiten het systeem, maar erin.

Elk technisch, organisatorisch of bestuurlijk ontwerp draagt zijn eigen falen namelijk al in zich.

Memento Morium
In deze systeemanalyse van het Museum of Accidents komen drie elementen steeds terug. Die heb ik separaat opgenomen in dit blog met drie symbolen. De eerste is tijd. In vrijwel alle accidents is er namelijk een probleem met tijd. Meestal is er te weinig van, soms te veel. Vaak gebeurt er iets te laat, te snel of te vroeg. Tijd is daarom een structurele vijand. Zo escaleert men veelvuldig te laat, oordeelt te snel en concludeert te vroeg.

Niet omdat het slecht is ontworpen, maar omdat het ontworpen is. Vooruitgang creëert namelijk zowel nieuwe mogelijkheden als nieuwe kwetsbaarheden. Het zonnepaneel heeft in die zin de brand al in zich, het vliegtuig een crash, het efficiënt ingerichte zorgsysteem een zorgcrisis.

Een accident is daarom geen uitzondering, maar de andere kant van vooruitgang. 

Recursieve onzekerheid

Wat al deze ongevallen verbindt is niet zozeer de aard van het incident, maar de overschatting van controle en de onderschatting van het risico: de wet van recursieve onzekerheid.

Organisaties vertrouwen daarnaast op plannen, procedures en hiërarchieën die goed functioneren onder normale omstandigheden, maar die soms falen als complexiteit, tijdsdruk en ambiguïteit samenkomen.

Crisismanagement gaat daarom ook zelden mis door een gebrek aan preparatie zelf; het faalt door het geloof dat die voorbereiding de crisis kan beheersen, dat het genoeg is.

Omdat er niet werd gevraagd: wat als het erger wordt? Waarna men stelt het “met de kennis van nu” anders gedaan te hebben.

Die kennis er natuurlijk al lang, niet alleen in het nu. Zodra de werkelijkheid zich niet lineair gedraagt, maar als complex (adaptief) systeem, verandert beheersing in schijnzekerheid. Dan weet je misschien niet hoe erg het precies kan worden, voorspellen is moeilijk, maar wel dat het kan escaleren.

Op dat soort momenten ziet het Memento Morium ook de blik op menselijk gedrag verschuiven. In klassieke onderzoeken worden mensen vaak als de zwakke schakel gezien, als een root cause: degene die een fout maakte, een protocol negeerde, een verkeerde inschatting deed.

Dat is dan de oorzaak.

Het museum laat echter iets anders zien. Mensen maken niet zo veel fouten; zij handelen vakbekwaam binnen hun regulier perspectief, onder omstandigheden die het systeem zelf heeft gecreëerd. Wat achteraf als fout wordt benoemd, was op het moment zelf vaak een poging tot improvisatie of reparatie.

De mens is daarom niet het probleem van het systeem, maar de tijdelijke oplossing ervan. Tot er geen oplossing meer is.

Crises zijn niet waardevrij

Een tweede thema dat vaak terugkomt is dat rampen verworden tot nationale of zelfs internationale symbolen. Zoals de brand in de Notre Dame, dat een symbool van nationale identiteit werd. Of 9/11 en MH17, uitingen van geopolitiek geweld die meer over de boodschap gingen dan over de ramp zelf. Behalve voor hen die er direct slachtoffer van werden.

Dat verklaart ook waarom cultuur zo’n doorslaggevende rol speelt in accidents. Crises worden zelden veroorzaakt op het moment van het incident zelf; ze zijn daaraan voorafgaand al voorbereid in vergaderingen, begrotingen en collectieve gewoontes.

In wat organisaties normaal vinden.

In welke signalen serieus worden genomen en welke worden genegeerd. In hoe afwijkingen langzaam worden genormaliseerd. Als het fout gaat noemen ze het dan een gevolg van de foute safety culture.

Maar er is geen onderscheid tussen safety culture en organisatie cultuur. Het is allebei precies hetzelfde.

Zolang het goed gaat komt het door de organisatiecultuur; als het fout gaat ontbreekt het aan safety culture. Die houding is een culturele uiting van zichzelf.

Crisis legt onvermijdelijk ook morele keuzes bloot. Wie krijgt bescherming en wie niet? Welke risico’s zijn acceptabel, en voor wie? Welke schade wordt zichtbaar erkend en welke stilzwijgend gedragen?

Veiligheid is dus nooit neutraal. Wie doet alsof crisismanagement alleen technisch of procedureel is, verliest niet alleen overzicht, maar ook legitimiteit. Vertrouwen verdwijnt precies daar waar morele dilemma’s worden verzwegen.

Leren als het uitkomt

Misschien wel de pijnlijkste les van het museum is hoe kwetsbaar leren zelf is.

Na elke ramp volgen rapporten, aanbevelingen en plechtige beloften. Maar herinnering vervaagt, druk op efficiëntie keert terug, context verandert. Systemen hebben daarom een structurele neiging tot vergeten. Niet uit onwil, maar uit overlevingsdrang en entropie.

Safety is a guerrilla war that you will probably lose (since entropy gets us all in the end), but you can still do the best you can.

James Reason.

Daarom is leren geen eenmalige activiteit, maar een institutionele opgave. Zonder rituelen van herinnering als het Museum of Accidents, zonder ruimte voor ongemak (chronic unease), herhalen organisaties hun eigen geschiedenis. En leren ze alleen als het toevallig zo uitkomt.

In die zin is het Memento Morium zelf een interventie. Het weigert het ongeluk voorgoed af te sluiten en op een plank te leggen. Het archiveert falen niet om schuld toe te wijzen, maar om kwetsbaarheid zichtbaar te houden.

Het derde thema dat steeds vaker terugkomt is de dunne lijn tussen criminaliteit, accidents en tegenwoordig ook terrorisme en activisme. Steeds vaker is een ongewenste gebeurtenis dus niet meer safety of security, maar safety en security. Het is een multipliciteit geworden, een rizoom van ellende.

Nederigheid

Het Memento Morium zegt: veiligheid begint niet bij controle, maar bij besef. Bij het erkennen dat falen onvermijdelijk is, en dat de vraag niet is of het gebeurt, maar hoe we ermee omgaan.

De werkelijke vooruitgang zit volgens het Museum dan ook niet in perfectere systemen, maar in nederigere systemen. Systemen die ruimte laten voor twijfel, tegenspraak en niet-weten. Die mensen niet reduceren tot risicofactoren, maar ze erkennen als de basis van veerkracht. Die buffers toestaan waar efficiëntie de norm is. Die falen niet verbergen, maar zichtbaar maken.

Misschien is dat de belangrijkste les van het Memento Morium: dat veiligheid geen staat is die je bereikt, maar dat het een instelling is, een overtuiging, die je onderhoudt. Een voortdurende alertheid, vigilantie, op de grenzen van wat we denken te beheersen en de bereidheid om menselijk te blijven wanneer die grenzen worden overschreden.

Precies wat het Memento Morium wil laten zien; dat alles eindig is.


Dit is de derde en voorlopig laatste analyse van het Museum of Accidents in de meimaand museummaand. De eerste analyse ging over situatie en beschreef Negen lessen van oude rampen. De tweede analyse gaat over het zelf: Kijk dieper, denk trager, handel wijzer. En deze derde gaat over systeem; gezamenlijk de drie elementen van het 3S model.

Second victim

Leestijd: 3 minuten

Een second victim is een hulpverlener die psychologische of professionele schade oploopt na een heftige gebeurtenis op het werk. Het begrip is door Albert Wu rond 2000 op de agenda gezet na commotie rondom medische fouten van artsen, maar het beperkt zich niet tot de zorg. Ook andere hulpverleners kunnen geraakt worden, zoals brandweermensen. Of veiligheidskundigen.

Routineus scheurt hij de envelop met onderzoeksgegevens open, er komt een muffe lucht uit die hij met zijn hand wegwuift. Vervolgens sorteert hij de documenten, net zoals al die tientallen malen daarvoor.

Dan, als hij de bovenste foto ziet, stokt zijn adem. Hij voelt het bloed naar zijn hoofd stijgen en er ontsnapt hem een grote snik. Om de pols van het slachtoffer zit precies zo’n kettinkje als hij zijn dochter had gegeven voor haar 21e verjaardag.

Zorg

In de zorg werken veel mensen die in aanraking komen met het leed van anderen, de first victims. Dat werk gaat daarom soms gepaard met gevoelens van angst, verdriet, onmacht en schuld. De effecten van schokkende gebeurtenissen op first victims worden zodoende overgedragen op een tweede ring van betrokkenen, in die sector aangeduid als second victims.

Als medewerkers gedurende lange tijd worden blootgesteld aan heftige situaties krijgen ze mogelijk verschijnselen als slapeloosheid, onrust, depressie en soms zelfs post traumatisch stress syndroom (PTSS). Ze worden ziek en vallen uit.

Factoren die de impact vergroten:

  • Ernst van het incident
  • Sterk verantwoordelijkheidsgevoel
  • Schaamte en angst om erover te praten
  • Een gesloten of blame-cultuur in de organisatie
  • Weinig ervaring
  • Een te perfectionistische beroepshouding

Second victim, zo realiseerde ik mij, is ook een last voor veiligheidskundigen. Hun rol in bijvoorbeeld incidentonderzoek en risicobeoordeling maakt kwetsbaar op een eigen manier.

Ten eerste is er de morele belasting (moral injury) omdat ze vaak geconfronteerd worden met de rauwe feiten, zoals het onderzoeken van de plaats incident, gesprekken voeren met betrokkenen en soms ook nabestaanden.

Omdat van de veiligheidskundige verwacht wordt dat je objectief bent, zet je jezelf en je gevoel op afstand. Ook dat is een belasting. Het duurde bij mij lang voordat ik door dat keurslijf heen durfde te breken. Toen dat eenmaal lukte ging het een stuk beter.

Schuld

Veiligheidskundigen voelen zich daarnaast soms ook schuldig. Had ik toch niet net dat extra stapje moeten zetten om die gevaarlijke situatie te voorkomen? Heb ik er echt alles aan gedaan? Mogelijk volgen er verwijten uit de organisatie of van familie van slachtoffers, ook dat gaat niet in je koude kleren zitten. Als je pech hebt krijg je een strafrechtelijk onderzoek achter je aan.

Al helemaal als je mogelijk een fout hebt gemaakt met grote consequenties.

En omdat alles tegenwoordig vertrouwelijk is, mag je er ook niet eens open over praten. Bovendien is deze belasting cumulatief. In een lange carrière komt het meestal meermaals voor en dat telt op; je emmer loopt vol en mogelijk zelfs over.

Daarom is het belangrijk dat veiligheidskundigen en andere hulpverleners de last van die second victim serieus gaan nemen. Vergeet niet dat de enige foute reactie op een heftige gebeurtenis geen reactie is. Ik wil niemand wat aanpraten, maar het is goed om na te denken over de psychische belasting die het werk met zich mee brengt, zeker als je wat ouder wordt.

Maak het bespreekbaar binnen je organisatie, op zijn minst met je directe collega’s. Zorg ervoor dat leidinggevenden worden getraind om met second victims om te gaan, zeker die in de eerste lijn zoals teamleiders. Want daar gebeuren de spannende dingen het meest.

Let daarom een beetje op elkaar en als iedereen dat doet, is er ook iemand die op jou let.


Second victim verscheen in iets aangepaste vorm in het blad NVVK Info 2026-1. Dat is niet het eerste blog over schokkende gebeurtenissen. Eerder schreef ik de wandergids Brandweermonument op schrift, een beschouwing over meerdere blogs met hetzelfde onderwerp. In die gids beschrijf ik zeven blogs over herdenken bij de brandweer. Andere blogs over trauma’s en moral injury op deze website zijn:

Het eerste dodelijke spoorwegongeval in Nederland

Leestijd: 5 minuten

Het eerste dodelijke spoorwegongeval in Nederland gebeurde bij Warmond, in 1843. Met een lelijk strafrechtelijk randje. Ik verdiepte er mij eens in en zag dat wie onderzoek doet naar de geschiedenis van treinongevallen, tevens onderzoek doet naar de geschiedenis van arbeidsveiligheid.

Het was tijdens het lezen van De Voetnoot, over de ontsporing bij De Vink van 9 september 1926, dat ik me afvroeg wanneer het eerste dodelijk spoorwegongeval in Nederland had plaatsgevonden. Want dat hoort toch wel in het Museum of Accidents thuis.

Net als het eerste dodelijke auto ongeval in Nederland. Die was namelijk in 1901 bij Valkenburg, op 24 september om precies te zijn.

Met niet al te lang zoeken kwam ik er achter dat op 10 maart 1843 een stoomtrein ontspoorde over de Warmonder Leede, waarbij de machinist om het leven kwam. De trein heette Vesta en de machinist S.D. Teyler van Hall.

Veel meer lijkt er in eerste instantie niet over te vertellen. Er is ook geen foto van, niet zo gek als je bedenkt dat de eerste Nederlandse persfoto van brand pas 42 jaar later gemaakt zou worden. Over die tijd hebben we het dus.

Zoals gezegd was het ongeval bij Warmond niet gefotografeerd omdat er nog geen fotocamera’s bestonden. Daarom deze reconstructie van Copilot, om een plaatje te hebben. Die is dus nep.

Sterker nog, er was nauwelijks treinverkeer in die tijd.

De eerste spoorlijn was pas geopend op 20 september 1839 en liep van Amsterdam naar Haarlem. In 1842 werd het traject doorgetrokken naar Leiden, in 1843 kwam Den Haag erbij en in 1847 Rotterdam.

Daarmee was de Oude Lijn gereed. De eerste spoorcorridor van Nederland, gebouwd in 5 tot 8 jaar, afhankelijk van wat je als het begin er van ziet. En hij is nog steeds in gebruik.

Probeer dat in deze tijd nog maar eens. Dat gaat je niet meer lukken.

De uitvinder van het spoor was ook de uitvinder van het spoorwegongeval.

-Paul Virilio

Brug

Het ongeval bij Warmond gebeurde dus in de absolute begintijd van de spoorwegen in Nederland. Eigenlijk was het spoor nog een experiment. Het was al mooi dat de reguliere rails het hield over de drassige ondergrond, laat staan lastige zaken als bruggen en kruisingen over water met handmatige bediening.

Warmonder Leede is een oude waterverbinding tussen Leiden en de Kagerplassen. De spoorlijn kruist dit water via een rolbrug. In die tijd nog een relatief lichte constructie, die handmatig werd bediend en dus ook verkeerd of onvolledig kon worden aangesloten.

Precies wat hier misging. Zal je altijd zien.

Krantenbericht gedownload via Delpher uit de Delftsche Courant. Wat een prachtige taal, toen.

Want uit de beschikbare gegevens haal ik dat het ongeval ergens in de ochtend moet hebben plaatsgevonden. De HIJSM (Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij) reed drie keer per dag van Haarlem naar Leiden. Waarbij de eerste trein vertrok tussen 07:45 en 08.15.

Amsterdamse tijd.

Klein intermezzo. In 1843 was er nog geen sprake van een Nederlandse eenheidstijd. Elke streek hield er zijn eigen tijdrekening op na. Dat was nogal onhandig voor het reizen per trein. Op 19 april 1892 werden de Nederlandse spoorwegen daarom wettelijk opgelegd om vanaf 1 mei van hetzelfde jaar de “middelbaren tijd van Greenwich” aan te houden. Pas in 1909 was er sprake van een nationale eenheidstijd, de Amsterdamse tijd, die overigens wel afweek van de tijdzones in de rest van Europa. In WOII werd hier alsnog de Midden-Europese Tijd, UTC+1 ingevoerd.

De brugwachter verklaarde dat hij net een aantal werkschuiten had doorgelaten en de trein spoedig erna arriveerde. Het was zo’n beetje het drukste moment van de dag.

Helaas had hij de brug niet goed vergrendeld. Er was ook niets in het systeem aangebracht dat hem daaraan hielp herinneren of dat een sein op onveilig zette of iets dergelijks waardoor de treinloop automatisch werd gestopt. De bruggenstichting heeft een kort artikel op internet staan over de veiligheid van beweegbare spoorbruggen.

“In de eerste eeuw van de spoorwegen was het veelal de brugwachter die zowel de brug voor scheepvaartverkeer als het toeleidende sein voor het treinverkeer bediende. De veilige berijdbaarheid was daarmee afhankelijk van de functionaris en als hij een fout  maakte door ten onrechte het sein op ‘veilig’ te zetten, deed zich direct een onveilige situatie en soms een ongeval voor. Zoals uit het ongeval bij de brug over Warmonder Leede blijkt, maken mensen nu eenmaal fouten.

Zodoende reed de machinist Van Hall nietsvermoedend zijn noodlot tegemoet.

Strafrechtelijke vervolging

Direct na het ongeval werd de brugwachter gearresteerd voor nalatigheid met dodelijke afloop. Omdat er nog geen spoorwegwetgeving was werd hij berecht via het algemene strafrecht dat in de 19e eeuw nog veel meer dan nu uitging van individuele verantwoordelijkheid.

Er was dus geen notie van zoiets als systeemveiligheid, werkdruk, gedeelde verantwoordelijkheid en organisatorische nalatigheid. Er werd puur gekeken naar de brugwachter die de handeling had verricht.

25 gulden, dat was in die tijd één tot twee maandsalarissen. En als je leest in het krantenstukje ‘voormalig brugwachter’, dan lijkt het er op dat ie ook nog eens ontslagen is. Een zware straf voor iemand die naar de huidige maatstaven niet vervolgd had zullen geworden.

Schiedam

Het zou echter nog lang duren voordat het niet meer de mensen onderaan de keten waren die de schuld van ongevallen kregen. Op 10 augustus 1856 vond opnieuw een dodelijk spoorwegongeval plaats, toen bij Schiedam. Dit keer betrof het een aanrijding tussen twee treinen; een achteropkomende trein botste op een stilstaande combinatie.

Drie mensen kwamen om het leven en vijf raakten er gewond. De seinhuiswachter kreeg een berisping, maar werd niet strafrechtelijk vervolgd. In dit geval werd de oorzaak wel gelegd bij de techniek en niet bij een medewerker. De interessante website TIS3 schrijft:

“Na gerechterlijk onderzoek is geconcludeerd dat het ongeluk ‘alleen te wijten is geweest aan eenen zamenloop van noodlottige omstandigheden”. Het traject was nog niet uitgerust met blokseinen en ongelukken werden voorkomen door treinen niet te snel achter elkaar aan te sturen. Waarom de voorste trein geen rood licht heeft ontstoken als sluitsein, wat als waarschuwing voor de achteropkomende trein zou hebben gediend, is nooit onderzocht. Verdere vervolging van betrokkenen bleef uit.

Maar dat was een uitzondering. Ook bij latere ongevallen werd de schuld gelegd bij wisselwachters, brugwachters en seinhuiswachters en bleef de HIJSM buiten schot.

Dat was een lelijk randje aan een mooie periode van technische ontwikkeling. Het zou nog tot 1895 duren voor de eerste Veiligheidswet van kracht werd en er wettelijke bescherming ontstond voor medewerkers, uiteindelijk uitmondend in de Arbowet.

Wie onderzoek doet naar de geschiedenis van oude treinongevallen, zo concludeerde ik, doet tevens onderzoek naar de geschiedenis van arbeidsveiligheid.

Ook daarom is het Museum of Accidents er, om dat vast te leggen.


Dit is het tweede blog over spoorwegongevallen op Rizoomes. Eerder schreef ik al over de ontsporing bij De Vink, gebaseerd op de novelle De Voetnoot van F.B. Hotz.

De Voetnoot – F.B. Hotz

Leestijd: 5 minuten

Frits Bernard Hotz was jazztrombonist en schrijver, in kleine kring geliefd om zijn korte, sobere verhalen zonder franje. De Voetnoot is zo’n verhaal. Toen ik er achter kwam dat een treinongeval uit 1926 er als triggerincident in fungeerde, besloot ik het als eerste werk van Hotz te lezen. Had ik gelijk een nieuwe entree voor het Museum of Accidents.

Ik las De Voetnoot vooral als de tergende teloorgang van tante Ina, ook al gaat het verhaal eigenlijk over een opgroeiende jongen in de jaren 20 van de vorige eeuw. Laten we hem Hotz noemen. Zijn tante Ina is de zus van zijn moeder en een buitenbeentje. Ze wil graag toneelspeler worden en heeft daar alles voor over.

Ze kleedt zich anders dan de meeste mensen, praat anders en doet anders; zo leest ze moeilijke boeken van schrijvers als Ibsen, vindt haar omgeving. Daar schuurt het dan ook mee, maar dat kan tante Ina niet zo veel schelen. Als ze maar acteur kan worden.

Ergens in De Voetnoot citeert Hotz een Frans auteur, door Aleid Truijens in de biografie van Hotz ontmaskerd als Simone Weil, die situaties zoals rondom tante Ina kernachtig beschrijft:

“Kippen storten zich op een gewonde kip en pikken haar. Dat is bijna even wetmatig als de zwaartekracht. Alle minachting, afkeer en haat die ons verstand jegens de misdaad koestert, hecht ons gevoel aan het ongeluk.”

Niets kippigs is de mens vreemd.

Treinramp

Hotz staat op een middag in september, hij is dan vijf jaar oud, alleen bij een hek aan het eind van de straat als hij een vreemd geluid hoort.

“Dan hoorde ik een rommelende slag, ver weg. Het zou onweer kunnen zijn maar het kwam niet uit de hemel, het leek uit de aarde op te stijgen.”

Wat wij wel weten, maar Hotz dan nog niet, is dat het geluid veroorzaakt werd door het treinongeluk bij De Vink, tussen Voorschoten en Leiden. Op 9 september 1926 ontspoorde daar de stoomtrein naar Amsterdam.

“Het was kort voor drie uur, op de kaarsrechte baan tussen open weilanden begon opeens, onverklaarbaar, de 72 ton zware locomotief te steigeren. (Te dansen, zei een ooggetuige later.) De machine zakte naar links, ranselde de houten biels en sloeg om. Hij drong in de grond in een regen van kiezel en duwde rails en dwarsliggers in een boog voor zich uit. ‘Het leek wel een aardbeving’, zei een boer. Stoom begon oorverdovend te ontsnappen.”

De treinramp bij De Vink. Foto komt van het Nationaal Archief.

Vier mensen kwamen door het ongeval om het leven, waaronder twee machinisten. Tien passagiers raakten zwaargewond en een ongedefinieerd aantal inzittenden was licht gewond. Onder de gewonden was tante Ina, het is onduidelijk hoe zij getrieerd werd.

“Tante Ina werd in het gras naast de rails gelegd. Knie en onderbeen vertoonden een vreemde hoek en er was een diepe wond. Ze leek het niet te beseffen en keek ongeïnteresseerd naar de bedekte hemel.”

Beroepsinvalide

Het been van tante Ina moet worden geamputeerd, zo wordt later in het ziekenhuis duidelijk, waardoor ze haar droom als toneelspeler wel kan vergeten. In plaats daarvan wordt ze beroepsinvalide, zegt ze later cynisch. Haar enige doel in het leven is dan nog het krijgen van gerechtigheid over de schade door de ramp.

Uiteindelijk lijkt dat te lukken. Zo’n dertien jaar later ontmoeten Hotz en Ina elkaar weer eens en is zijn tante behoorlijk veranderd. Het schurende is er wel vanaf.

“Toch leek ze aan het verschijnsel Ongeluk een grote betekenis toe te schrijven. Zonder troost of begrip ongeluk te aanvaarden was de essentie van haar leven geworden. Pas onder die voorwaarde bestond de mogelijkheid een aangeraakte te zijn, klaar Gods gave te ontvangen.”

Helaas overlijdt tante Ina kort na een operatie die ze moest ondergaan om de schadevergoeding te krijgen. Zo was de treinramp bij De Vink haar alsnog fataal geworden. Niet iedereen overlijdt ter plekke, waardoor je zou kunnen zeggen dat de treinramp vijf slachtoffers heeft geëist.

De treinramp bij De Vink. Foto komt van het Nationaal Archief.

Tenminste, als tante Ina echt bestaan heeft. Daarvoor vindt Aleid Truijens, die een kloeke biografie over F.B. Hotz schreef, geen bewijs. Maar de rest van De Voetnoot lijkt de werkelijkheid dicht te benaderen.

Eindoordeel

De Voetnoot werd uitgebracht door de Arbeiderspers, als geschenk voor de jaarwisseling  van 1989 – 1990. Ik kocht het in een antiquariaat vanwege de prachtige kaft, een schilderij van Bart van der Leck. Die link wordt duidelijk als Hotz over zijn school vertelt.

“Vooruitstrevend was een langwerpig schriftje met dofzwarte bladzijden: daarin mochten we papierstrookjes, rechthoeken en rondjes in primaire kleuren plakken, naar eigen inzicht. Het resultaat had soms waarachtig iets weg van een Bart van der Leck.”

Het is een klein boekje, 63 pagina’s in 17 korte hoofdstukjes. Ik las het in anderhalf uur uit, met hier en daar wat opzoeken. De stijl is helder zonder opsmuk, zoals je bij F.B. Hotz kan verwachten. Met veel aandacht voor techniek, langspeelplaten en stoomtreinen.

Vanaf zijn 18e verzamelde Hotz van alles over de treinramp bij de Vink. Hij vond zelfs een langspeelplaat die op de dag van het ongeluk was opgenomen, een detail dat in het boekje terugkomt.

De Spoorwegen zijn niet heel open geweest over de oorzaak van de ramp, die al in 1926 bekend werd. Aleid Truijens schrijft in de biografie van Hotz:

“Eind jaren 80 deed Hotz dat wel, zij het dat hij in gefictionaliseerde vorm, in De Voetnoot, een verhaal op basis van historische bronnen schrijft.”

Daarmee is De Voetnoot het eerste ongevalsonderzoek dat ik las in romanvorm. Het is een verhaal met de melancholie van vroeger, toen rampen nog overzichtelijk leken te zijn.

Van harte aanbevolen.

Cijfer: 8

Zou ik De Voetnoot bewaren als de kasten vol zijn en er opgeruimd moet worden: jazeker.

Collage van het treinongeval, afkomstig van Wikipedia

De ramp bij De Vink is het eerste treinongeval in het Museum of Accidents. Er staan nu 54 accidents in.

30 jaar Motorkade

Leestijd: 5 minuten

Op 19 april 2025 is het 30 jaar Motorkade; dertig jaar geleden dat Rob, Bert en Joan omkwamen tijdens de bestrijding van een grote brand. Ter herdenking daarvan organiseerde Brandweer Amsterdam een bijeenkomst voor familie en andere betrokkenen, waar ik deze tekst uitsprak.

Goedemorgen allemaal, fijn dat er vandaag zo veel mensen bij elkaar zijn gekomen voor deze herdenking. In het bijzonder de familie van Rob, Bert en Joan natuurlijk. Ik zie jullie hier zitten en dan dwalen mijn gedachten gelijk af naar de vorige keer dat wij elkaar troffen.

Dertig jaar geleden stond ik ook voor jullie. In uniform. Op de begrafenis.

Ik had nog zo’n grote witte helm, een bruine snor en het haar grijsde nog lang niet. Joop Vlietman was er toen ook nog, mijn steun en toeverlaat. Ook hem mis ik.

En heel veel zenuwen, die had ik ook. Net als nu. Naast mij stonden collega’s, ook in uniform. Wij vormden de erewacht, om ons respect te tonen. Voor onze kameraden.

Drie keer deden we dat, in verschillende teams met verschillende collega’s. Iedereen wilde op zijn manier een steentje bijdragen aan de laatste eer.

Want wij waren van de brandweer. Wij zijn van de brandweer. Altijd. Ook als je er weg bent. Een rood hart is voor eeuwig.

Er zijn mensen voor wie de brandweer alles is. Het is hun leven, hun passie. Ze werken er met hun vrienden. En het werk geeft je betekenis. Je helpt anderen in nood.

Het doet er toe, wat je doet. Je maakt het verschil.

Zoals Spock zei in Star Trek:

De nood van velen weegt zwaarder dan de nood van weinig.

Dat is de instelling van de brandweermens. Met weinigen velen helpen. En daar zijn we trots op.

30 jaar Motorkade
Het monument op kazerne IJsbrand.

De scheur die verbindt

Maar helaas zijn er ook mensen die bij de brandweer hun leven verliezen. Voor drie van hen zijn we daarom nu bij elkaar; om Rob, Bert en Joan te gedenken.

Wiens leven de brandweer was, en wiens leven de brandweer nam.

Veel van ons die er vandaag zijn, waren er die avond ook bij. Het was voor een ieder een levensveranderende gebeurtenis. Er is een leven voor 19 april 1995 en er is een leven na 19 april 1995. Daartussen zit een scheur, een gat.

Ik heb me de afgelopen 30 jaar vaak afgevraagd hoe het leven eruit had gezien als dit niet was gebeurd. Het antwoord daarop is: ik weet het niet.

Wat ik wel weet: het is een scheur die op zijn manier ergens ook verbindt. Na de Motorkade raakte ik betrokken bij vergelijkbare ongevallen in Harderwijk, Haarlem, Enschede en De Punt.

Die situaties waren anders, maar toch ook hetzelfde. Ze zijn met zijn vijven één. Het was het gevolg van hoe de brandweer werkte destijds, met een manier van inzetten die niet goed meer paste bij hoe de risico’s zich hadden ontwikkeld. Daar is van geleerd, goed geleerd.

In de afgelopen 30 jaar is er bij Brandweer Amsterdam geen dodelijk ongeval tijdens repressie meer geweest, waar er voor de Motorkade een gemiddelde was van één in de vier jaar.

Hun offer is niet voor niets geweest. Deze drie, deze weinigen, hebben de risico’s voor velen helpen verminderen. Ook weer zo’n dubbelheid.

Overal aanwezig

Toen Jan Heukelom mij belde, en later Hanneke Horrevorts, of ik iets wilde zeggen bij de herdenking van 30 jaar Motorkade, zei ik dan ook gelijk ‘ja’.

Want we moeten verbinden. Zoeken naar wat ons bindt, niet wat ons verdeelt.

Nadat ik de telefoon had neergelegd vroeg ik me wel af wat ik me nu weer op de hals had gehaald. Wat had ik na 30 jaar nog toe te voegen aan het verhaal van de Motorkade?

Maar een ander antwoord had niet gekund.

Want de Motorkade is na 30 jaar nog steeds overal aanwezig. Niet dagelijks, niet eens wekelijks of maandelijks.

Het zijn onregelmatige momenten, onverwacht soms, dat ik er opeens weer aan moet denken. Niet persé op een droevige manier, dat is slechts een klein deel ervan. Maar hij is nooit weg gegaan, de Motorkade.

Het is een heel web van indrukken, gevoelens en impressies geworden.

Over risico en gevaar;

Kameraadschap;

Over verlies;

En over verantwoordelijkheid nemen en er voor anderen zijn. Dat is misschien wel het meest belangrijk, zo treffend uitgedrukt door Spock.

Ik ga niet gebukt onder de Motorkade, maar het heeft me wel gevormd.

Het is onderdeel geworden van hoe ik denk, wat ik belangrijk vind. Daarom ben ik ook zo lang bezig geweest met veiligheid bij repressie.

Omdat er altijd die ene vraag was: hoe is het zover gekomen?

Na al die jaren dat ik daar over dacht, zijn er volgens mij maar drie antwoorden: het was God, het was het lot of ik weet het niet. Iedereen mag daarin zijn eigen keus maken. Op dit moment houd ik het zelf bij de laatste optie.

Ik weet het niet.

Maar dat sluit de andere twee niet uit.

Dat niet-weten is door de Motorkade een belangrijk uitgangspunt in mijn denken geworden. Er zijn vragen waarop geen antwoord is te geven. Dat is het raadsel van het leven.

Het maakt je bewust van dat wat je beïnvloeden kunt en wat niet. En dat is niet zo veel, waar je echt invloed op hebt. De rest moet je leren te accepteren.

Maar in alles wat je wel beïnvloeden kunt, moet je altijd streven naar het goede voor velen. Dat is voor mij persoonlijk de opdracht geworden uit de Motorkade.

Frontlinie

Dus als mensen vragen voor wie ik werk, zeg ik altijd: voor de mensen in de frontlinie. Want die knappen het echte werk op.

Voor hen maken we goede risicoanalyses;

Denken we na over alternatieve methodes van inzetten, voordat je het nodig hebt.

We oefenen en trainen op lastige situaties, veel lastiger dan wat je vaak in de praktijk tegenkomt.

Onderzoeken menselijk gedrag onder tijdsdruk, naar het maken van fouten, de limiet van ervaring en expertise en over vertrouwen in teams.

Voor mij is dat allemaal Motorkade. Het is niet meer los te zien van elkaar.

Ik zei al, de Motorkade heeft mij gevormd, maar ik denk dat het ook jullie heeft gevormd. Bert, Rob en Joan hebben ons gevormd. Hun gezamenlijke inzet heeft ons mede gemaakt tot wie wij nu zijn.

Dat is wat ik kan toevoegen aan het verhaal van 30 jaar Motorkade.

Ik ben er niet meer verdrietig om, al moet ik er soms nog wel een traantje om laten.

Ik ben ook niet meer boos, al voelt het nog steeds onrechtvaardig.

Die tegenstrijdigheid, de dubbelheid die toch één is, die is onderdeel van wie ik nu ben.

Een ultieme vorm van accepteren, dat het leven geeft en neemt, het één gebeurt niet zonder het ander.

Wij hebben elkaar vandaag dus wat te geven en dat is de ervaring van elkaars 30 jaar Motorkade.

Ter herinnering en eerbetoon aan drie mooie mannen die weliswaar gemist worden, maar die er toch altijd zullen zijn.

Omdat ze in onszelf zitten.

Wij zijn mede, wie zij waren.

Dank voor jullie komst.


Ik heb diverse blogs geschreven over fatale brandweerongevallen. De belangrijkste daarvan vind je in deze twee wandergidsen: de Risico’s van het vak en Brandweermonument op schrift.

Zero-accident

Leestijd: 3 minuten

Het idee van de zero-accident filosofie is dat je alle ongevallen kunt voorkomen. Zo denken in ieder geval de hardliners; op zijn minst zou het een mindset moeten zijn, denken vele anderen. Ik deed een gedachtenexperiment in de keuken om dat te onderzoeken.

Thuis ben ik het die kookt.

Dat is niet altijd zo geweest, in mijn eerste thuis kookte mijn moeder. Aardappels, groente en vlees. Heel overzichtelijk, door de groente wist je welke dag van de week het was. Tot er een grilletje kwam en wij elke zondag kip aten met fruitcocktail uit blik. Dat maakte mijn vader dan.

Toen hij een keer bijna een slagaderlijke bloeding opliep tijdens het blikopenen, mochten mijn broers en ik voortaan die handeling verrichten. Een klassieke risico-overdracht strategie.

Nooit mis gegaan, trouwens.

Inmiddels ben ik 58 en leef nog steeds. In die zin is mijn kookveiligheid over de jaren heen zeer succesvol gebleken. Het is alleen wat zorgelijk dat ik steeds vaker averij oploop tijdens het koken. Diverse littekens van brand-, snij- en schaafwonden sieren mijn handen en vingers. Mijn zero-accident strategie is niet heel effectief gebleken. Wel jammer, voor een veiligheidskundige.

Toch heb ik er van alles aan gedaan.

Zo ben ik begonnen de messen te ordenen op risico. De grote en scherpe messen kregen een eigen vakje met een foedraal. Dat loopt dan zo successievelijk af, met steeds minder bescherming tot aan het grote vak voor de ongevaarlijke snijgereedschappen.

Engelse kok in 1943. Foto ANP.

Deze strategie bleek slechts houdbaar tot de keer dat ik mijn halve vingerkoot verwijderde tijdens het kaasschaven. Sinds die tijd zie ik de kaasschaaf als een van de meest gevaarlijke voorwerpen in de keuken. Toch staat de smiley onverklaarbaar op groen.

Maar ik deed meer.

Ik gooide mijn oude meuk weg en kocht er nieuw gerei voor terug, allemaal keurig CE-gecertificeerd. Daarnaast startte ik een onderhouds- en keuringsprogramma. En ik begon met opleidingen.

Tijdens één van die cursussen leerde ik hoe je een knoflookteen moest snijden, in plaats van persen. Ik won daarmee de prijs voor het beste kooktalent van de week en een pleister om mijn bloedende wijsvinger te stelpen.

“Je moet er soms wat voor over hebben”, zei de Japanse kookjuf, en onthulde haar gehalveerde linkerpink.

Daarbovenop startte ik een registratiesysteem in een schriftje en begon met snij-evaluaties en reviews. Volgens mijn zoon komen de ongelukken waarschijnlijk door mijn ingebouwde onhandigheid, die zich pas op latere leeftijd manifesteerde.

“Kijk maar naar opa.”

Toen ik hem daarop bozig aankeek voegde hij er droogjes aan toe dat ik misschien ook gewoon pech had. “Waar gehakt wordt vallen nu eenmaal spaanders, pap”, zei hij, “dat soort spreekwoorden verzinnen ze natuurlijk niet helemaal voor niks”.

Dus overweeg ik om het maar zo te laten verder, met die zero-accident filosofie. Ik berust er in dat ik tijdens het koken af en toe een ledemaat zal mutileren met handgereedschap. Wie goed wil eten heeft weinig keus. Dat is de kern van risk appetite, het korreltje zout laat ik aan u.

Addito salis grano, Plinius zei het al.


Dit blog verscheen in iets aangepaste vorm in de NVVK Info 2024-2. Het is een parodie op de zero-accident filosofie, die mijns inziens niet volledig houdbaar is omdat in een VUCA wereld de onvoorspelbaarheid groot is. Er gebeurt van alles wat je niet verwacht en wat je dus ook niet kunt voorkomen.

Ook de Stoa vond al dat je mensen niet kunt afrekenen op resultaat. Wel op eenvoudige kwesties, zoals een boodschap in de winkel halen. Maar voor het behalen van complexe doelen niet; daarvoor heb je te weinig controle op het totaal. Al heb je wel overal invloed op.

Ook James Reason vreest dat we de guerilla-oorlog om veiligheid gaan verliezen, noteert hij in The human contribution. “Entropy [the lack of order or predictability; a gradual decline into disorder] eventually gets you all.”

Dat betekent niet dat je niets kunt doen. Je kunt redundantie opbouwen, lines of defense definiëren en implementeren en je organisatie daardoor veerkrachtig maken. Je zou dat zelfs meetbaar kunnen maken in capabilities. In de trant van: ‘kleine brand, weinig water; grote brand, veel water.’

Daar kun je 100% voor gaan. Al zou ik er persoonlijk geen slogan van maken.

Brandweermonument op schrift

Leestijd: 3 minuten

Brandweermonument op schrift is een herdenking in woorden. Niet alleen via dit ene blog, ook samen met de negen andere die ik in de loop der jaren schreef. Het is een veelheid, een multiplicity. Daarmee is mijn brandweermonument weliswaar af, maar niet klaar. Want de herinnering blijft. Ook op schrift.

Update: Op 19 april 2025 was het 30 jaar geleden dat het ongeval op de Motorkade plaats vond. Ter gelegenheid daarvan hield Brandweer Amsterdam een herdenking waar ik deze speech uitsprak. De link is ook toegevoegd aan de bloglist onderaan deze gids.

Elke tekst is een momentopname, zo ook dit brandweermonument op schrift. Je begint ergens met schrijven, meestal bij datgene wat het meeste aandringt. Gedachten zijn wat dat betreft net als kinderen die strijden om aandacht.

En nee, gedachten die vragen worden niet overgeslagen. Want daar zit de drive, de energie. Die wil je gebruiken om iets te maken.

Daarna ga je rijgen, eerst woorden dan zinnen, tot het magische moment dat de tekst zichzelf begint te schrijven. Met mij als de scribent van dienst.

Toch is dat bij dit monument een beetje anders. Want welke gedachte zich ook als eerste opdringt, in het geheel zal altijd iets zitten van de Motorkade, Harderwijk, de Vuurwerkramp en de Koningkerk.

Omdat ik daar bij was, als lid van het Begrafenis Bijstandteam.

En omdat het mijn eigen herinneringen zijn. Hoe onbetrouwbaar ook, dat is wat ik er nog van weet en, misschien net zo belangrijk, nog van wil weten. Want herdenken is een soort vergeten, je onthoudt alleen dat wat belangrijk voor je is.

Monument in het echt

Er is ook een fysiek brandweermonument. Mijn teksten zijn daar een aanvulling op, een toevoeging. Je kunt ze los van elkaar zien maar ook als een geheel, samen met alle andere teksten die er over herdenken bij de brandweer zijn gemaakt. De stukken over het Brandweerveld van eer en de Ereboog van Veenhuizen schreef ik rondom de opening van het fysieke monument.

Brandweermonument op schrift
De tranen van de brandweer. Tekening Wendy Kiel.

Ongeveer 17 jaar geleden vroeg het ministerie van BZK aan de stichting Impact om een visiedocument op te stellen over een nationaal brandweermonument, naar analogie van de Tuin van bezinning die voor de politie was ingericht. Tot dat moment regelden korpsen hun herdenking zelf, zoals ik beschrijf in Monument.

Het resultaat van het onderzoek werd vastgelegd in een groot boek, dat nog steeds in mijn boekenkast staat.

Indertijd was ik naast commandant van brandweer Schiphol ook nog lector Brandweerkunde. Ik was één van de mensen die werd geïnterviewd. Dit was wat ik er toen onder andere over zei:

We moeten jaarlijks stil staan bij de collega’s die zijn omgekomen, een soort nationale brandweer herdenkingsdag. Een dag waar veel brandweermensen uit het hele land bij elkaar komen. Een landelijk monument (..) moet ook de eenheid van de brandweer onderstrepen. Je zou als brandweerman op die plaats moeten ervaren dat je onderdeel bent van een groter geheel, dat je iets gezamenlijks hebt dat je daar, bij het monument, met elkaar kunt delen.

eigen citaat uit het visiedocument

En zo denk ik er nog over, al zou ik nu overal spreken over brandweermensen, niet alleen in de derde zin maar ook in de vijfde.

De vorm die het nationale brandweermonument uiteindelijk heeft gekregen vind ik passend. De combinatie van een centrale ceremonie in Arnhem met de rituelen op de kazernes doet recht aan de brandweer als geheel.

En aan allen die sneuvelden tijdens repressie.

Brandweermonument op schrift

Daarnaast heb ik in de loop van de tijd mijn eigen brandweermonument op schrift ingericht. In acht blogs, inclusief deze wandergids die de boel verbindt. Acht herinneringen uit verschillende momenten in mijn leven, waarop ik terugkeek naar de fatale ongevallen die ik van dichtbij had meegemaakt.

Over twaalf mannen voor wie een brandweeruitruk hun laatste daad in dit leven bleek. Voor hen schreef ik dit laatste stuk.

Ik noem hun namen, alle twaalf, opdat we ze niet vergeten.

In mijn brandweermonument op schrift.

Brandweermonument op schrift

Dag Bert, Joan en Rob, dag Erik en Harm, dag Paul, Hans, Theo en Gerard, dag Douwe, Ben en Renz.

Dag.


Deze vierde wandergids verbindt de elf blogs met elkaar die ik schreef over herdenken en monumenten bij de brandweer. Ik beschouw ze als één geheel, één brandweermonument op schrift.

Twee Hollanders in Fukushima

Leestijd: 7 minuten

Fukushima staat bekend als de grootste kernramp sinds 2011. Na een zeebeving op 11 maart van dat jaar voor de kust van Sendai, in het noordoosten van Japan, overspoelde een tsunami de kerncentrale die vlak aan zee staat. Daardoor vielen in een keten van meerdere storingen uiteindelijk de koelsystemen uit, met enkele explosies tot gevolg en een forse radioactieve emissie. Ik haalde er drie leerpunten uit.

Dat deed ik met de boeken van twee Hollanders in Fukushima. Zowel Detlev van Heest als Tinkebell schreven een boek over hun ervaringen in Japan, vlak na de kernramp. Geen idee of ze elkaar kennen, maar hun verhalen overlappen elkaar sterk. Een mooie gelegenheid om literatuur als uitgangspunt te nemen voor een ramp uit het Museum of Accidents.

Omdat kunst je een betere crisismanager maakt.

Fukushima is het eerste kernincident in het Museum of Accidents, ingeschaald als INES 5. INES (International Nuclear and Radiological Event Scale) is een soort schaal van Richter voor kernongevallen. De hoogste trede is 7, een major incident. Daar valt in ieder geval Tsjernobyl onder. Later is van diverse kanten aangegeven dat Fukushima ook een INES 7 had moeten zijn.

Twee hollanders in Fukushima

Wat Fukushima tot een atypische kernramp maakt is dat het aantal directe slachtoffers zeer laag is. Enkele medewerkers kwamen tijdens de gebeurtenissen om het leven door explosies, maar zover bekend niet door straling zelf. Pas in 2018 werd de eerste stralingsdode gemeld, een werknemer die tijdens metingen een te hoge dosis had opgelopen.

Dat valt in het niet bij de slachtofferaantallen door de tsunami. Er wordt van uitgegaan dat 18.000 mensen om het leven kwamen door de vloedgolf. Naar schatting 2500 lichamen zijn nooit meer terug gevonden. Hardere cijfers kon ik niet vinden.

Mijn interesse gaat echter niet zozeer uit naar de technische gebeurtenissen zelf, als wel de gevolgen van de ramp. Wat betekende Fukushima voor Japan? Hoe ging de bevolking er mee om?

Eén van de eerste dingen die dan opvalt is dat er ruim 170.000 mensen zijn geëvacueerd in een straal van 20 kilometer rondom de centrale. Dat pakte slecht uit; naar schatting overleden er 1000 tot 2500 inwoners als gevolg van de stress die de gedwongen verhuizing hen opleverde. Zo’n 90% van die slachtoffers was ouder dan 65 jaar.

Een oude boom moet je niet verplaatsen; een oud bos al helemaal niet.

De World Health Organization concludeert dan ook dat Fukushima schadelijker was voor de geest dan voor het lichaam. In ieder geval tot nu toe.

Het verdronken land

Dat is ook het beeld dat oprijst uit ‘Het verdronken land’, een boek van Detlev van Heest. Van Heest woonde jaren lang met zijn vrouw in Japan. De verhalen daarover tekende hij op in ‘De verzopen katten en de Hollander.’ Dat boek staat in mijn antibibliotheek en moet ik (binnenkort) nog lezen.

De INES schaal. Plaatje komt van Wikipedia

In ‘Het verdronken land’ reist hij terug naar zijn oude wijk Nieuwloof. Al wordt hem dat ontraden door zijn Japanse buurman Heiland, als Van Heest hem belt dat hij morgen naar Tokyo vliegt.

“Het lijkt hier wel oorlog. De treinen rijden niet naar Goenma. We hebben maar drie uur stroom per dag. Tatebayashi is verduisterd. In het weekeinde krijgen we helemaal geen stroom. De huisvrouwen staan hier van ’s ochtends vroeg af in lange rijen voor de supermarkten. Er heerst schaarste. Benzine is al haast niet meer te krijgen. U kunt beter niet komen.”

Daar laat Heesto-san, zoals zijn Japanse buren hem noemen, zich niet door weerhouden. Hij bezoekt zijn oude buurtje en gaat ook nog op reis door de getroffen gebieden buiten de 20 kilometerzone. Daar zijn de verwoestingen overal zichtbaar.

De meeste huizen aan dit deel van de kust zijn van hun fundering geduwd en in brokstukken verspreid over het achterland. Van drie grote gebouwen ontbreekt de begane grond. De hogere verdiepingen leunen op metalen palen. Honderden meters puin, verbogen metaal, wrakhout, ontwortelde bomen, alles keurig gesorteerd op soort (balkons, hekwerk, scooters, autowrakken, wasmachines, keukenapparatuur, enz.) liggen langs de strandweg

detlev van heest

Tussen die verwoestingen zoeken de achterblijvers hun weg. Voor zover de mensen mochten blijven waar ze woonden, gaat op het oog iedereen zijn eigen gangetje. De bewoners volgen hun dagelijkse routines, doen hun boodschappen, spreken elkaar aan in het voorbijgaan, gaan samen naar de kroeg en wisselen beleefdheden uit.

Of er niks is gebeurd.

Dat negeren van de ramp waar je middenin zit trof me ook zo in het boek van Stijn Streuvels, Ingooigem. Ik schreef erover in dit blog uit 2021, ‘Overeenkomsten tussen een oude oorlog en een nieuwe pandemie.’ Ook toen ging iedereen door met waar hij mee bezig was.

Overspronggedrag

In de Volkskrant van 5 maart 2024 schrijft Arnon Grunberg in een essay over de schilder Max Beckman iets vergelijkbaars.

Het is eigen aan het genre van brieven en dagboeken dat het allergrootste, een wereldoorlog, direct gevolgd wordt door klein en particulier leed, wat vaak een licht-komisch effect heeft. Kafka noteerde in zijn dagboek dat de Eerste Wereldoorlog was begonnen, direct gevolgd door de opmerking dat hij die middag zou gaan zwemmen. Moet men het zwemmen afzeggen omdat de wereldoorlog is uitgebroken? Is dat deugd? Ik zou zeggen, doorzwemmen, zo lang als het gaat

arnon grunberg

Maar deze ontkenning is slechts schijn, het is overspronggedrag. Collectief overspronggedrag. Als je niet weet wat te doen in een bedreigende situatie, doe je wat je altijd doet. Dus kletst iedereen door, bij wijze van onzekerheidsreductie.

De gesprekken in Het verdronken land gaan nauwelijks over de tsunami, maar vooral over de aanstaande kernramp. Althans, daar is men bang voor. De microsieverts en becquerellen worden uitgewisseld alsof het een weerbericht is. De overheid wordt namelijk niet vertrouwd, dus vertelt iedereen elkaar de laatste stralingsstanden.

De restanten van Sendai Airport. Foto is van US Airforce.

En daarna wat je allemaal niet meer mag eten, dat de wilde zwijnen zo radioactief zijn dat ze niet afgeschoten mogen worden en dat de vis die noordelijker gevangen is dan Sendai gewoon gebruikt kan worden om mee te koken. Vruchten uit het wild kan je daarentegen beter laten hangen. Wat van Heest trouwens niet doet.

“Ik zet mijn tanden in de gepelde perzik. Zelden was de dood zo zoet.”

Het gevaar van angst

Ook Tinkebell reisde door Japan, al had zij er nooit gewoond en spreekt ze de taal niet. Dat levert alleen daarom al een ander boek op dan dat van Heesto-san. Het is meer beschouwend en gaat meer over haarzelf. Er is ook een opvallende overeenkomst: beide schrijvers lopen er rond met liefdesverdriet, een gegeven dat als een boulevard of broken dreams door hun belevenissen is geweven.

Tinkebell schrijft brieven aan haar (bijna?) ex-geliefde die ze afwisselt met stukken waarin ze verslag doet van haar belevenissen in Fukushima. Over die ex komen we vrijwel niets te weten, over Tinkebell des te meer. Al blijft het de vraag wat er van die brieven nu echt waar is en wat er gezien moet worden als een achteraf beschouwing in briefvorm.

Dat maakt de beschouwingen zelf overigens niet minder waard. Op haar eigen manier stelt ze een aantal prangende vragen over bijvoorbeeld de relatie tussen slechte crisiscommunicatie vanuit de overheid en het ontstaan van complottheorieën. En over de angst voor de onzichtbare dreiging die een kernramp voor de bevolking is.

Want ook al blijken de metingen mee te vallen, op de één of andere manier komt die boodschap niet goed voor het voetlicht. De bevolking blijft wantrouwig naar alle berichtgeving vanuit de overheid en Tepco, de exploitant van de kerncentrale. Ook informatie vanuit het Internationaal Atoomagentschap (IAEA) wordt met argwaan bekeken. Dat krijgt daardoor een contraproductief effect: in plaats van dat de ongerustheid afneemt, neemt het juist toe.

Zelf zegt ze het zo:

Drie leerpunten

Na het lezen van de boeken van Detlev van Heest en Tinkebell, met daarnaast wat zoeken op internet, popten er bij mij drie leerpunten op over rampen als Fukushima. Die voor zover ik kan nagaan ook gelden / golden voor corona en het begin van WOI in België. En misschien zelfs wel voor alle grote, amorfe dreigingen die door mensen veroorzaakt worden.

Restanten van Shichi Station. Foto Kuha4445.
  • Let op de negatieve effecten van goede bedoelingen. In complexe situaties hebben maatregelen de neiging om op zijn best ambigu uit te pakken (VUCA). Evacuaties en lock downs kunnen met de beste intenties behoorlijk verkeerde effecten krijgen. Dat betekent niet dat je ze niet moet nemen, maar dat je moet nadenken over compenserende maatregelen voor de negatieve consequenties van die goede bedoelingen. En dat je goed moet communiceren.
  • Houd rekening met collectief overspronggedrag. In dit blog beschrijf ik dat overspronggedrag een blokkade is van de natuurlijke vechten / vluchten respons door de sociale context. Dat geldt natuurlijk voor individuen, maar na het lezen van de boeken uit dit blog besefte ik dat er ook sprake kan zijn van collectief overspronggedrag. Helemaal in culturen, zoals de Japanse, waar alles streng gereguleerd is in gedragsnormen en beleefdheid. Hear no evil, see no evil, speak no evil.  
  • Wees bewust van het gevaar van angst. Situaties met onzichtbare dreigingen maakt mensen onzeker en daardoor angstig. Dat blijkt uit de verhalen rondom Fukushima, maar we zagen het ook bij Corona en de discussies over vaccinatie. We zien het tevens bij zorgen over klimaatverandering en bij alle oorlogen die nu plaatsvinden; mensen vragen zich af of hoe de wereld er straks uit ziet.

Misschien is er nog wel een vierde leerpunt, dat volgt uit de combinatie van deze drie: wees bewust van je draagvlak en zorg ervoor dat je moeilijke besluiten kunt nemen. Maar ja, die geldt eigenlijk bij iedere crisis.

Eindoordeel

Dit is de eerste keer dat ik twee boeken combineer in één bespreking. Speciaal voor het Museum Of Accidents en de kernramp bij Fukushima. Dat gaf twee keer zoveel werk, maar vier keer zoveel informatie. De kwadratenregel werkt ook hier.

Het was weliswaar een mooi experiment, maar zo’n dubbelbespreking wordt niet de gewoonte. Of ik moet er twee weken voor nemen, dat kan ook.

Cijfer: Het boek van Detlev beviel mij het meest. Zijn schrijfstijl hangt tegen die van Voskuil aan en je blijft lezen, ook al is er geen plot, omdat je wilt weten hoe het de Japanse buren zal vergaan. Die krijgt een 8. Tinkebell een 7,5. Haar boek is feitelijker en bevat meer informatie, doch het gedoe met die brieven werd mij naar verloop van tijd teveel.

Zou ik ze bewaren als de boekenkasten vol zijn en er geruimd moet worden: Die van Detlev wel, van Tinkebell niet.

Het veiligheidsdilemma van snelheid

Leestijd: 2 minuten

Dat is het veiligheidsdilemma van snelheid: hoe harder we gaan, hoe groter het effect van een crash. Ligt daar nog ergens een grens, of accepteren we stilzwijgend de risico’s? De vraag is zelfs of het veiligheidsdilemma van snelheid niet de moeder van alle veiligheidsdilemma’s is. Moeten we wel steeds harder?

Als ik dit schrijf is het Formule 1 circus in Zandvoort helemaal los. In drie dagen komen er zo’n 300.000 bezoekers op af, allemaal kijken naar twintig coureurs die 72 rondjes rijden met snelheden tot wel 340 km/u. En hopen dat Verstappen wint, natuurlijk.

Crash van Piers Courage op Zandvoort, 1970

Vijftig jaar geleden, in 1973, was er ook een Grand Prix op Zandvoort. Een klein beetje weer voor het eerst; de coureurs hadden het jaar ervoor namelijk de GP geboycot, nadat in 1970 de Brit Piers Courage door een crash op het circuit om het leven was gekomen.

Ook nu sloeg het noodlot toe. Roger Williamson kreeg waarschijnlijk een klapband, verloor de macht over het stuur en knalde keihard via de vangrails op z’n kop. Onmiddellijk vloog de boel in brand. David Purley stopte direct en probeerde wanhopig zijn vriend te redden uit de vlammen. Ik zag de beelden terug en keek met verbijstering toe.

Wat gebeurde daar?

Of beter, wat gebeurde er allemaal niet? De overige coureurs reden gewoon door, ze stopten niet eens toen Purley om hulp riep. De stewards stonden er wezenloos bij te kijken, apathisch haast. Na 30 seconden lukt het om één blusser leeg te spuiten, maar men wordt de brand niet meester. Als de vlammen aanwakkeren geven ze het op en voeren de tegenstribbelende Purley af. Roger Williamson had het niet overleefd.

Jackie Stewart won die dag, trouwens, alles ging gewoon door. Is dat hoe het toen nou eenmaal ging, of is het misschien toch het veiligheidsdilemma van snelheid? Dat je uiteindelijk accepteert dat er soms mensen sneuvelen als je wilt weten wie de snelste is?

Katowice, 5 augustus 2020. De finale van de eerste etappe van de Ronde van Polen eindigt in een massasprint. Met wel 80 km/u ligt Dylan Groenewegen op kop als Fabio Jakobsen hem rechts probeert in te halen. Groenewegen duwt in een reflex het gat dicht en parachuteert Jakobsen in de hekken. Die raakt zwaar gewond, maar overleeft het uiteindelijk wel.

Minder geluk had Gino Mäder dit jaar tijdens de Ronde van Zwitserland. Tijdens een afdaling komt hij in een ravijn terecht en overlijdt enkele uren later in een ziekenhuis. Een paar weken later zal Michael Woods de topsnelheid in de Tour verbreken. In de afdaling van de Ballon d’ Alsace haalt hij 110 km/u.

Het veiligheidsdilemma van snelheid is in de kern hetzelfde voor wielrennen als Formule 1. Als we steeds harder gaan racen, zullen er af en toe renners blijven sneuvelen, alle veiligheidsmaatregelen en zero accidents doelen ten spijt. Kennelijk accepteren we het toch, zijn het de risico’s van het vak. Al durft niemand het hardop te zeggen.

De vraag is nu: is het veiligheidsdilemma van snelheid niet de moeder van alle veiligheidsdilemma’s?

Kan het ook zachter? Of is dan de sport eraf?


Dit blog verscheen in iets aangepaste vorm ook in de NVVK-info 3 van 2023. Meer blogs over veiligheid vind je hier.

Groetjes van de ramp

Leestijd: 3 minuten

Groetjes van de ramp is een voortschrijdend blog met zo af en toe nieuwe verhalen van oude ansichtkaarten. Wij zijn immers allemaal ramptoerist, staan het liefst met de neus bovenop de brand of het ongeval zelf. Maar als het niet anders kan is een mooi schilderij of foto ook goed. Want kijken zullen we.

Ooit kwam ik bij toeval de eerste Nederlandse persfoto op het spoor. Daarop zou de grote brand in Raamsdonk zijn afgebeeld, van 13 augustus 1885. Er bleek echter een nog oudere foto te zijn, van heel iets anders, waarop ik het plaatje maar omdoopte tot de eerste Nederlandse persfoto van een brand.

Die natuurlijk ook in het Museum of Accidents staat.

Het was tevens het eerste incident dat op basis van een plaatje in het museum terecht kwam. Alle andere gebeurtenissen waren tot die tijd eerst alleen teksten geweest, waarna ik er voor de website plaatjes of filmpjes bij zocht. Precies omgekeerd dus.

Toen ik vervolgens een jaar of wat geleden schilderijen tegenkwam waarop rampen waren afgebeeld, leek het mij een goed plan om ook die aan het museum toe te voegen. Zo ontstond het blog Rampspoed op het doek.

Ansichtkaart van de grote brand in het Paleis van Volksvlijt, 18 april 1929. Deze kaart is opgenomen in de collectie van het Joods Historisch Museum. Rizoomes zoekt nog even door naar een eigen rampzichtkaart van het Paleis van Volksvlijt.

Waarvan sommige calamiteiten wel specifiek op werden genomen in een eigen ‘zaal’, zoals de brand in de Nieuwe Kerk te Dordrecht op 22 januari 1568, maar de rest vooral diende ter illustratie van rampzalige schilderijen. Ook niet verkeerd, natuurlijk.

Rampsichtkaarten

En nu heb ik nog weer een andere categorie ontdekt: ansichtkaarten van rampen.

Rampsichtkaarten.

Onder de titel ‘groetjes van de ramp’ presenteer ik hier langzaamaan steeds weer een andere ramp, ongeval of plaats incident. Waarvan er een paar wellicht een eigen plekje gaan krijgen in het museum, net als bij de schilderijen, maar waar ik nu eerst maar eens een serietje ga publiceren ter illustratie van het fenomeen rampsichtkaarten.

De eerste algemene ansichtkaarten komen zo rond 1860 in omloop. Het zijn kartonnetjes met een afbeelding, waarop je een korte groet kunt sturen en afbeeldingen van plaatsen kunt delen. Op enig moment zijn dergelijke kaarten ook gebruikt gaan worden als een soort van journalistiek; foto’s die verslag deden van grote evenementen en gebeurtenissen, die op geen enkele andere manier makkelijk konden worden uitgewisseld.

Televisie was er natuurlijk niet en kranten konden nog geen foto’s afdrukken. Pas na 1900 wordt dat langzamerhand gemeengoed. Precies daarom stuurde men elkaar af en toe een rampsichtkaart. Hoe kwam je anders aan je broodnodige dosis ramp?

Speurend voor mijn vage verzameling stuitte ik bij toeval op een stapeltje Franse en Belgische rampsichtkaarten. Met een aantal verrassende gebeurtenissen. Dat wordt de basis voor dit voortschrijdend blog. In de tussentijd speur ik door naar nieuwe oude ellende. Wie weet wat ik nog tegenkom, met groetjes van de ramp.

Rampsichtkaarten op een rijtje

Watersnoodramp 1953

Paleis voor Volksvlijt brandt af op 18 april 1929

De Groninger Academiebrand van 1906

Brand Wereldtentoonstelling Brussel 1910

De bende van Bonnot 1912


« Oudere berichten

© 2026 Rizoomes

Thema gemaakt door Anders Noren — Boven ↑