Crisis Awareness

Tag: Crisismanagement (Pagina 1 van 11)

Crisismanagement ≠ incidentbestrijding

In de praktijk worden crisismanagement, rampen- en incidentbestrijding regelmatig op één hoop gegooid. Ze zijn echter nogal verschillend. Ik gebruik de volgende definities:

Emergency response is het vermogen van een organisatie om onverwachte en spoedeisende gebeurtenissen met mogelijk gevaar voor levens en / of grote schade zo snel mogelijk te beheersen.

Disruptiemanagement is het vermogen van een organisatie om producten en diensten te blijven leveren tijdens verstorende incidenten (ICT-uitval, productstoring, brand, etc.) volgens vooraf gedefinieerde, acceptabele niveaus.

Crisismanagement is het vermogen van een organisatie om een abnormale en instabiele situatie te managen die de (strategische) doelstellingen, de reputatie of levensvatbaarheid van de organisatie bedreigt.

Crisis = proces

Crisis is een proces waarbij het wereldbeeld van een organisatie fundamenteel begint af te wijken van zijn omgeving en stakeholders. Incidenten kunnen die scheuring versnellen, maar hebben op zichzelf geen direct verband met de crisis. Anders gezegd, de crisis is er al, alleen zag nog niet iedereen hem.

Dat maakt crisismanagement fundamenteel anders dan incidentbestrijding. Bij crisismanagement wordt jijzelf ernstig bedreigd, terwijl incidentbestrijding weliswaar gevaarlijk werk kan zijn, maar dat niet zonder meer een bedreiging voor je strategische doelen of reputatie hoeft te vormen.

Incidentbestrijders zoals de brandweer zijn in die zin beter te definiëren als zaakwaarnemers. Ze bestrijden niet hun eigen crisis, maar het incident of de ramp van een ander. En ja, een ramp is gewoon een heel erg groot incident. Of het ook een crisis is, dan wel wordt, hangt af van heel andere zaken.

Maar als ze fouten maken kan de publieke opinie wel kantelen. Dan kan een foutieve inzet wel opeens leiden tot een ernstige dreiging voor een brandweerkorps, lees dit artikel ‘Het Kwartier vd Kelders, Brand in Leeuwarden’ maar eens. Arjen Boin heeft het dan over een Institutionele crisis. Die gaan over vertrouwen en legitimiteit.

Crisismanagement is daarom onlosmakelijk verbonden met de dagelijkse organisatie. Het is niet iets wat je ernaast organiseert of er bovenop plakt als de basis van het gewone is gelegd. Het is een vorm van verlengde bedrijfsvoering, een heel bijzondere vorm van normaliteit. Normal chaos, zouden sommigen wellicht zeggen. Als je het op de juiste manier toepast, biedt het ook kansen om er sterker uit te komen: het bounce forward principe, of de antifragile benadering van Taleb. Never waste a good crisis.

Weerbaarheid Management Systeem

Leestijd: 6 minuten

De essentie van een Weerbaarheid Management Systeem (WMS) is om inzicht te geven in de weerbaarheid van de reguliere organisatie, de normale bedrijfsvoering. Hoe weerbaar ben je in de vanzelfsprekendheid van alledag? Dat moet geen specialisme zijn, eerder een tweede natuur. Met het WMS als kompas en niet als doel op zich.

Het was ergens in 2014 dat ik op Schiphol begon met een programma onder de naam CrisisWise. Het doel was de crisisorganisatie te versterken, maar al gauw werd duidelijk dat het net zo goed om business continuity en dreiging ging.

Wat legt de boel plat?

Daar ging het om. En gaat het nog om.

Terugkijkend is het weerbaarheid avant la lettre. Met misschien nog wel een plusje; ook de afnemende externe waardering van een organisatie werd onderdeel van CrisisWise en gaf mede richting aan nieuwe definities voor crisis, disruptie, dreiging en emergency. Zie het blog over de kleine taxonomie van de ongewenste gebeurtenis.

En ook: Kan de overheid crises aan?

Al heel gauw werd daarnaast de vraag gesteld hoe we de verbeteringen aan de crisisorganisatie structureel in kaart konden brengen. Was het mogelijk er een managementsysteem van te maken? Een Weerbaarheid Management Systeem (WMS) misschien wel?

Weerbaarheid Management Systeem

Lang verhaal kort: dat kon.

Ik pakte de British Standard 11200 erbij (de voorloper van de ISO 22361) en tweakte hun plaatje van een crisis management systeem. Dat werd dit model, de ruggengraat van mijn latere afdeling operational resilience:

Maar het werd nooit een managementsysteem in de traditionele zin van het woord. Vanwege de volatiliteit van dreigingen en fragiliteit is het meer een kompas om je door woelige baren te loodsen dan een vaststaand stelsel van maatregelen in een PDCA-loop.

Omdat de context en status van je organisatie continu verandert is het belangrijk om real time zicht op je weerbaarheid te hebben. Daarbij lopen korte- en langetermijn maatregelen steeds door elkaar heen, net als response en recovery. Zelfs anticipation is al een vorm van response, een beweging die glad strijkt nog voordat er een ongewenste gebeurtenis heeft plaatsgevonden.

Anticipation is movement in response to something that is about to happen. Althans, zo benader ik het in ons getweakte WMS.

Daarnaast zie ik de organisatie en zijn context als een complex adaptief systeem (CAS). De essentie van een CAS is dat je eigen acties mede bepalend zijn voor de status en ontwikkeling van het CAS. Dat vraagt om een real time benadering van continue monitoring en interventie; alles wat je doet kan zowel bedoelde als onbedoelde gevolgen hebben, in het nu en in het straks.

En zelfs in het verleden. Kom ik nog op terug zo, als het gaat over de biografie en weten.

‘Iets wat in de jeugd gebeurd is, is dikwijls het gevolg van een voorval op oudere leeftijd’.

Marten Toonder

Dan voldoet een regulier managementsysteem niet goed omdat de PDCA cyclus te traag is om de ontwikkelingen bij te houden. Een WMS is daarom noodzakelijkerwijs meerlaags, adaptief en gericht op korte en lange termijn, waarin tijdigheid belangrijker is dan volledigheid. Dat is wat ik bedoel met dat kompas: navigeren in een multipliciteit.

Door het rizoom.

Overigens is het Crisis Awareness Framewerk (CAF) natuurlijk een weerbaarheid management systeem op zichzelf.

Ik kreeg dit plaatje van Ricardo Perez uit de afdeling Operational Resilience.

Situational Awareness

De kern van het WMS zit in het midden. Learn & Review en Audit & Test zijn manieren om de organisatorische situational awareness op het goede niveau te krijgen. Dat is een belangrijke taak voor mijn afdeling operational resilience en wordt gevoed door twee loops.

De rechter loop is de respons loop, inclusief recovery. Daar vindt de daadwerkelijke incidentbestrijding plaats. In het hoofdstuk over triggerincidenten lees je er veel meer over. Die response wordt niet uitgevoerd door specialisten, maar door de reguliere medewerkers in de dagelijkse operatie.

Want in de loop der jaren heb ik geleerd dat zowel response als recovery van disrupties en dreigingen onderdeel moeten zijn van je normale bedrijfsvoering. Weerbaarheid doe je dagelijks met iedereen in je organisatie. Het is geen specialisme dat gekooid zit te wachten tot ze los mag.

Voor organisaties met heel specifieke risicoprofielen is soms wel een gespecialiseerde dienst nodig, bijvoorbeeld een luchthavenbrandweer. Maar ook dan is het aan te raden die zo veel als mogelijk in reguliere activiteiten te betrekken. Want iets wat je zelden doet, doe je zelden goed. Menno van Duin zei het al.

Een belangrijk onderdeel van de rechter loop is het inschatten van schades door ongewenste gebeurtenissen. Want het is niet de bedoeling dat je alles voorkomt, dat maakt de organisatie duur en niet effectief. Zolang de schade binnen de verwachting van het WMS blijft is de weerbaarheid op orde. Precies dat is wat je met Learn & Review in kaart wil brengen en is daarmee een onderdeel van je Situational Awareness.

Komen we vervolgens bij de linker loop. Dat is een continue interactieve stroom van kijken, denken en doen om de gewenste weerbaarheid te richten en in te richten. Je zet de boel klaar om in de rechter loop in te kunnen zetten.

Getraind en getest.

Kijken doe je naar de kwetsbaarheid van je organisatie en de dreiging uit de omgeving. In de hoofdstukken over fragiliteit en territory vind je nog veel meer verhalen over die onderwerpen. Zoals Technical Debt, Metastabiliteit, Fragiliteitsanalyse met de Maslow Piramide en de Handreiking Black Swan Analyse. En natuurlijk In staat van Onvree.

Deze is gemaakt door Copilot.

Denken gaat over assessment, checken of de getroffen maatregelen nog wel kloppen of al dan niet tijdelijk moeten worden opgetopt. Adaptatie is dat, je aan de vigerende situatie aanpassen. Dat is mede bepalend voor je weerbaarheid. Maar het gaat ook over risicomanagement en veiligheidskunde. Blogs daarover vind je in deze link.

Doen betreft het nemen van maatregelen, ter mitigatie en ter preparatie. Het meest specifiek vind je dat terug in het blog over de dreigingsdriehoek. Daar ga ik hier niet verder op in. Maar doen gaat ook over het voorbereiden van de passieve respons en het bouwen van systemen als noodstroom, camera’s en cybersecurity. Om er maar een paar te noemen.

Weten

En dan is er nog een vierde factor, weten. Weten gaat over het verhaal van de organisatie, de biografie. Gebaseerd op het boek Tegenwind van Anna Enquist paste ik haar definitie van een patiënt aan naar dat van de organisatie.

“De organisatie is zijn verhaal. Dat verhaal is in de loop van het bestaan geconstrueerd op grond van ervaring en beleving. Het kan dus behoorlijk los staan van de realiteit, van de objectieve feiten, de beleving wordt immers gestuurd door de interpretatie die de organisatie aan de feiten geeft en die is weer afhankelijk van de ontwikkelingsfase waarin de organisatie verkeert.”

Weten is ook zachte fragiliteit; zichtbaar, voelbaar maar niet meetbaar. En zachte robuustheid, melancholisch flaneren.

Kijken, denken, doen en weten zijn daarmee de vier steunpilaren van een WMS. Een WMS moet de organisatie volgen; laat het systeem bij je organisatie passen en niet andersom. Het WMS moet accommoderen, niet assimileren;  het is een middel en geen doel op zichzelf.

Certificering van weerbaarheid is in mijn optiek dan ook zinloos en loopt zijn doel voorbij, zoals helaas ook met de veiligheidsladder en het meten van safety culture is gebeurd. Dat risico ligt met de nieuwe Wet Weerbaarheid Kritieke Entiteiten ook op de loer. Slimme sheets, aangeboden door antipathische adviesbureaus zonder skin in the game.

Maar de vinkjes staan op groen.

Dat dan weer wel.


Naschrift: Korte reflectie op de veiligheidsladder

De veiligheidsladder is een ingewikkeld fenomeen. De vijf treden zouden meetbaar moeten maken dat je safety culture op orde is. Bij trede vijf ontstaat er dan een lastige paradox: een High Reliability Organisation (HRO) is een naar betrouwbaarheid strevende organisatie en die zal zichzelf nooit als betrouwbaar bestempelen.

Omdat je niet weet wat er kan gebeuren; knightian uncertainty is dat.

Er moet daarom altijd ruimte zijn voor echte twijfel, voor chronic unease, het idee dat het nooit af is. Per definitie is een ladder met een bovenste trede dus fout. Iedereen die daar uitkomt, is daar dus niet.

De ViA, Veiligheid in Aanbestedingen maakt die paradox nog pregnanter omdat er financiële prikkels aan zitten die het behalen van de vinkjes groter maakt. Safety as Imagined en Safety as Done liggen dan ver uiteen.

Wat niet betekent dat je het niet moet doen. Maar als er financiële stimulatie voor nodig is, is het geen intrinsieke veiligheid en ligt nepsafety op de loer. Hopelijk wordt die valkuil bij weerbaarheid vermeden.


Brutus heeft honger – Mathijs Deen

Leestijd: 2 minuten

Grote historische besluiten in crisissituaties worden niet genomen door supermensen in afzondering, maar door gewone stervelingen die pijn kunnen hebben of vermoeid zijn. En soms heeft Brutus gewoon honger.

Het duurt even voor je door hebt waar je in beland bent met Brutus heeft Honger. Het eerste verhaal gaat over appels, dan komen bessen, een big, bier, honing en kwartel. In het zevende stukje, over lam, is de boektitel ook de beginzin: Brutus heeft honger. U weet wel, hij van ‘Ook gij.’

En dan is het kwartje gevallen dat je hier voetnootjes uit de wereldhistorie zit te lezen. Over bekende personen of gebeurtenissen die je net treft op een slechte dag en waar de maaltijd een troost is dan wel de oorzaak van de ellende.

Zoals Michel Montaigne, met zijn secretaris op pad om alles wat hem invalt op te schrijven. Maar dat valt niet mee, Montaigne heeft vreselijk last van graveel en nierstenen. Dus drinkt hij negen glazen water en plast zich een slag in de rondte. En gaat in bad:

“Dan laat hij zich in het bad zakken en even later zeilt zijn grote hoofd over het wateroppervlak, als een dobberend windei dat door de zachte septemberwind wordt voortgeblazen.”

Fantastisch beeld, dobberend windei in zachte septemberwind. Van dat soort prachtige zinnen puilt ‘Brutus heeft honger’ uit.

Ik bleek de tweede druk gekocht te hebben en daar zitten zeven extra verhaaltjes in, wat het totaal op 51 brengt. Ik las ze ’s morgens in de trein, de A1 was afgesloten, en kreeg steevast zin in koffie met een croissant. De 110 bladzijden had ik in een vierdaagse werkweek uit, wat niet heel snel is.

Maar Deen schrijft compact in Brutus heeft honger, de ruimte is beperkt en er valt veel te vertellen. Zijn schrijfstijl is mooi en onderhoudend en elke keer weer keek ik uit naar die laatste verpletterende eindzin, waar alles bij elkaar komt en een kleine mijmering zich aandient als literair digestief. Zoals deze over Montaigne en zijn water:

“Op een bord boven het bad staat dat onwelvoeglijke taal verboden is en dat hoeren het bad niet minder dan vijfhonderd passen mogen naderen, op straffe van zweepslagen.”

Goed bewaren, dit boekje. Om af en toe nog een stukje uit te lezen.

Als tussendoortje zonder calorieën.


Kijk voor meer korte recensies over kleine boekjes bij Shortreads.

De crisisregels van Rizoomes

Leestijd: 4 minuten

De crisisregels van Rizoomes is een lijstje met oneliners en aforismen over crisismanagement en resilience die ik in de loop der tijd verzonnen, gejat, aangepast en/of verbasterd heb. Losjes geinspireerd op Gibbs’ rules van de TV serie NCIS. Voor de 13e verjaardag van Rizoomes heb ik ze voor het eerst onder elkaar gezet; geen taart, wel de kersen.

In een lijst, met 43 stuks. Die gewoon begint met regel 1. Prachtig getekend door Wendy Kiel.

Meestal kwamen de crisisregels op bij trainingen, lezingen of evaluaties van oefeningen en als ik ze maar vaak genoeg gebruikte, onthield ik ze na verloop van tijd ook nog. Die crisisregels, die ik na jaren nog wist, staan nu in deze lijst.

Alles bij elkaar geven ze een aardig beeld van hoe ik naar crisismanagement kijk, zij het dat ik in het echt natuurlijk veel genuanceerder ben 😊.

NCIS

Dit is een mooie crisisregel die ik helaas niet zelf verzonnen heb:

When you’re going through hell, keep going

Bovenstaande uitspraak is van Ducky Mallard, de erudiete patholoog anatoom uit NCIS. Daarin wordt een team gevolgd van de Naval Criminal Investigative Service, een legeronderdeel dat onder andere als recherche optreedt binnen de Amerikaanse marine. Met Gibbs als originele eindbaas. De serie loopt al vanaf 2003 en ik beken dat ik alle afleveringen heb gezien.

Een guilty pleasure.

Gibbs is de eigenzinnige baas die regelmatig de regels overtreedt onder het motto ‘beter vergiffenis vragen dan toestemming’. Interessant genoeg houdt hij er zelf ook een lijstje op na met regels die hij dan weer wel volgt.

Verschil moet er zijn.

Dat lijstje is de inspiratie geweest voor mijn eigen set van 43 crisisregels; die van Rizoomes. Ze vormen een praktisch kompas voor navigatie door onzekerheid, crises en menselijk gedrag. Gebaseerd op observaties uit de praktijk over hoe systemen falen, mensen zich overschatten en toeval soms meer impact heeft dan beleid.

Elke regel komt terug in één of meerdere blogs op de website. Soms expliciet, soms impliciet en soms paradoxaal. Dat maakt het tot een soort mag ik dat zeggen, ja ik mag dat zeggen, Logos van Rizoomes. Met een tikkeltje Tao. Ze zeggen niet wat te doen, maar hoe te kijken.

Vale!

De crisisregels van Rizoomes

  1. Hoe meer er kan, hoe meer er kapot kan
  2. Wie veel weet, ziet beter
  3. Soms heb je het mis
  4. Alles wat gebruikt wordt, kan misbruikt worden
  5. Wat niet mis kan gaan, zal ook mis gaan
  6. Bijsturen geeft soms het meeste richting
  7. Wat in de weg staat, is de weg
  8. Crisis is een mening
  9. Waar een mens is, is een kans dat jij de schuld krijgt
  10. Toeval is soms gewoon pech
  11. Wees anti-naïef
  12. De ervaring van kleine crises helpt je niet zoveel bij grote
  13. Zoom uit als je er tijd voor hebt en als je geen tijd hebt, zoom dan uit
  14. Als het te makkelijk gaat, klopt er iets niet
  15. Het wordt altijd erger
  16. Soms denk je het beste mee door tegen te denken
  17. Als je twijfelt, twijfel dan niet
  18. Verga niet in het zicht van de haven
  19. Je moet niet te graag willen
  20. Wees op je hoede als je denkt dat je het zeker weet
  21. Laat je crisis niet koppelen
  22. Elke afwijking van normaal is waar, ook al is ie niet waar
  23. De kortste weg is soms de omweg
  24. Onderschat nooit de kracht van domme mensen
  25. Soms trek je echt aan een dood paard
  26. Het zou kunnen dat de ander gelijk heeft
  27. Wees aardig tot het tijd is om niet meer aardig te zijn
  28. Als iemand zegt dat ie geen ego heeft, heeft ie het wel
  29. Wie zich goed voorbereidt, heeft vaker het geluk aan zijn zijde
  30. Aan veranderingen kun je niks veranderen
  31. Redundantie verdwijnt op den duur altijd
  32. Drie keer oranje is rood
  33. Wees waardig
  34. Verwar mazzel niet met kunde
  35. Geschiedenis herhaalt zich niet maar escaleert op steeds dezelfde thema’s
  36. Wat je niet ziet is soms belangrijker dan wat je wel ziet
  37. Als je reist van A naar B, reis dan met de middelen van B
  38. Je komt er pas achter als je er voor staat
  39. Het kan zijn dat je zelf de tussenpaus bent
  40. Zoek altijd naar een boef
  41. Soms hoef je alleen nog maar een probleem te vinden bij je oplossing
  42. Kop niet elke voorzet in
  43. Pak kleine schade om grote te voorkomen (organisatorische sutemi)

Naschrift

De crisisregels blijven zich aandienen, grappig genoeg. Sinds ik er op let, herinner ik me steeds meer regels. Na het verschijnen van dit blog op 11 september zijn er al weer drie nieuwe bij. En dat worden er vast nog meer.


Dit blog is onderdeel van Prohairesis. In dat hoofdstuk vind je nog veel meer blogs over hoe jezelf voor te bereiden op jezelf.

Tegenwind – Anna Enquist

Leestijd: 7 minuten

Tegenwind is een bundel beschouwingen van Anna Enquist die eigenlijk alle kanten opstuitert. En dus ook een paar keer de goede kant op. Ik haalde er voor deze bespreking drie onderwerpen uit, waaronder het verschil tussen interpreteren en creëren en een betoog over de noodzaak van biografie. Die laatste komt uit de bus als een belangrijke onderzoeksmethode voor het framewerk crisis awareness.

Er zullen niet veel mensen zijn die bij de naam Christa Widlund-Broer weten over wie het gaat. Maar het is Anna Enquist, die onder dat pseudoniem een brede bekendheid geniet als schrijfster, psychiater en musicus. Daarmee is ze haar eigen diepere laag, dacht ik toen ik haar essaybundel Tegenwind gelezen had. Precies zoals ze het zelf ook zegt:

“Je moet altijd op zoek gaan naar wat onder het direct zichtbare ligt.”

Deze intrigerende opvatting is een soort rode draad die door alle hoofdstukken heen loopt. Op een paar onbegrijpelijke niemendalletjes na, zoals “Prettige mensen’ en ‘Lijmen haan’ die helaas zo eendimensionaal zijn dat er überhaupt geen ruimte is voor een diepere laag.

Rationale

Sowieso is het de vraag wat de rationale is achter deze verzameling van 33 teksten. Het is een vergaarbak van interviews, voordrachten en artikelen uit zo’n beetje haar hele (lange) loopbaan, voor de gelegenheid onderverdeeld in zes thema’s: kunst, therapie, schrijven, muziek, bewegen en nadenken. Daarmee heb je de biografie van Enquist wel aardig in kaart gebracht en mogelijk was dat ook het plan.

Of ze wilde gewoon al haar non-fictie in één bundel verzameld hebben, dat kan natuurlijk ook. Voor mij als lezer was dat soms verwarrend. Na een paar boeiende stukken verschijnt er opeens een nietszeggend interview met een neuroloog over alzheimer, niveau publieksvoorlichting. Zou ik iets gemist hebben, een diepere betekenis hebben overgeslagen? Wat deed dit daar?

Tegenwind

Dit overkwam me nog een paar keer en dat is jammer, want het maakt Tegenwind tot een lichtelijk onsamenhangend geheel. Mooier was het geweest als alleen de briljante stukken gebundeld waren geweest, dan had er een meesterwerkje gelegen van zo’n 150 tot 200 pagina’s. Nu hebben we er zeker 85 bladzijden gratis bij, misschien wel meer, die ik scannend las of gewoon oversloeg.

Toch krijgt Tegenwind een vaste plek in de bibliotheek door een paar stukken die mij als psycholoog en crisismanager zeer inspireerden en die ik zeker nog eens zal raadplegen. Ik destilleerde er een paar concepten uit die voor crisismanagers naar mijn idee heel bruikbaar kunnen zijn.

Lessen van Westerik

Dat begint gelijk al in het eerste essay, met de drie lessen uit de werkjournalen van Co Westerik. Westerik was een Nederlandse kunstenaar en schilder waar Enquist enkele keren op terugkomt in Tegenwind. In het stuk trof mij vooral deze zin: “Je moet het lef hebben om nergens bij te willen horen.”

Ik interpreteerde het als een oproep vooral op je eigen kompas te blijven varen als je je potentieel ten volle wil benutten.

Niet alleen als kunstenaar, dacht ik toen, maar ook als crisismanager. Waarbij Westerik wel zei dat je er eerst hard voor moet werken, het komt niet vanzelf. Maar daarna is het volgens mij zoals Picasso zei: Learn the rules like a pro, so you can break them like an artist.

“Aan het werk blijven, je materiaal koesteren en je zelfstandigheid handhaven – deze drie dingen leerde ik van Co.”

Goed onthouden.

Creëren en interpreteren

In het essay ‘Valse vergelijkingen’ schrijft Enquist over het verschil tussen musiceren en schrijven. Die kun je eigenlijk niet met elkaar vergelijken, getuige ook de titel, maar ze doet het toch.

“Het eerste wat als een groot verschil imponeert is het onderscheid tussen creatie en reproductie.” Musiceren is in haar opvatting een vorm van interpreteren en reproduceren, waar een schrijver juist iets nieuws creëert, beslissend over onder andere woorden, sfeer, structuur en omvang.

Dat geeft een gevoel van vrijheid, schrijft ze, maar ook een van losgelaten en verdwaald zijn.

“Vrijheid is mooi, maar houvast is ook wel prettig.”

Voor muzikanten die zelf hun nummers maken, zoals singer songwriters, geldt dit onderscheid natuurlijk minder stringent. Enquist speelt voornamelijk klassieke muziek en componeert dat niet zelf. Daarmee verdwijnt haar fundamentele classificatie tussen verzinnen en uitvoeren natuurlijk niet; dat blijft.

Tegenwind door Copilot

Ik legde gelijk de link naar crisismanagement en incidentbestrijding. Daar speelt dit onderscheid naar mijn stelligste overtuiging ook. De leidinggevenden in een crisis zijn de ontwerpers van een inzet, die de eenheden vervolgens interpreteren en uitvoeren.

Competenties

Of dat ontwerp in een team wordt gemaakt of door iemand alleen doet voor dit betoog eigenlijk niet zo ter zake. Het gaat om het verschil tussen wat nodig is om iets nieuws te maken of om iets vertrouwds uit te voeren. Daar zijn andere competenties voor nodig. In dit blog over ‘waarom kunst je een betere crisismanager maakt’ ging ik er al eens eerder wat dieper op in.

Toen ik er nog wat langer over na had gedacht besefte ik dat in het verschil tussen creëren en interpreteren in zekere zin ook het verschil zit tussen accommodatie en adaptatie. In accommodatie probeer je de omgeving naar jouw hand te zetten door een interventie te plegen (creatie) en bij adaptatie pas je je aan de omgeving aan (interpretatie).

Adaptatie kan heel strategisch zijn, zie het dus niet als waardeoordeel, maar het is een totaal andere benadering. Net als een offensieve of defensieve inzet, die ik ook zou inschalen als accommodatie versus adaptatie en creëren versus interpreteren.

Enquist ziet schrijven (creëren) als een lineair proces en musiceren (interpreteren) als een circulair proces. In het lineaire proces bekijk je steeds kritisch wat je hebt gemaakt en beoordeelt hoe het verder moet. Daarin zijn zowel cognitie als metacognitie van groot belang:

“Ik denk na over de voortgang van het verhaal, ben bezig met het verwerkelijken van een plan dat van A naar B voert. Onderweg laat ik dingen zien, leg ik eventueel iets uit en houd ik de dosering van gegevens in de gaten.”

Bij musiceren gaat het meer om aanvoelen, emoties en motoriek. De uitvoering moet worden geoefend en herhaald, net zo lang tot het goed genoeg is. Dit benadert eerder het gevoel van flow dan een denkproces. Alhoewel we dat ook niet te zwart wit moeten zien.

Een belangrijke factor van musiceren is het doen. Uitvoeren. Agency tonen, handelen en uitvoeren. Doorzetten is het enige wat er op zit, zegt Enquist.

“Deze ervaring, die ik als conservatoriumleerling opdeed, heeft me later bij het schrijven enorm geholpen. Ik wist daardoor al dat ik moest blijven zitten, ook al kreeg ik aanvechtingen om nog even die brief te schrijven of de planten water te geven.”

Alles bij elkaar is het onderscheid tussen creëren en interpreteren (en tussen accomodatie / adaptatie en offensief / defensief) van fundamentele aard. Ga ik mijn acties richten om iets of iemand anders te veranderen, of verander ik mezelf? Ik had dat nog niet eerder zo scherp gezien als na lezing van ‘Valse vergelijkingen.’

Misschien wel één van de meest basale keuzes in strategie.

Biografie

Het derde belangrijke concept dat ik leerde van Enquist is de biografie.

“Wie de geschiedenis niet kent, is gedwongen haar te herhalen.” Dat is de psychoanalytische opvatting over het belang van biografie, het verhaal van een persoon. Want in die biografie zitten allerlei impliciete ervaringen en gedragsfactoren die je expliciet moet maken om ze te kunnen veranderen en van je crisis af te komen.

Meer Ridder & Rat vind je hier. Tekening door Wendy Kiel.

Zoals dit voor personen geldt, geldt het mijns inziens ook voor organisaties. De biografie van een organisatie is belangrijk om te begrijpen waarom je de ene keer wel in een crisis terecht komt en de andere keer niet. Dat past precies in het idee dat crisis een proces is, niet alleen maar een gebeurtenis met een duidelijk gemarkeerd begin en eind.

Kijk naar de diepere laag onder de gebeurtenis en je ziet de crisis liggen. Biografie voedt de situational awareness.

Dan moet je wel goed kijken, betoogt Enquist, en daar haalt ze een belangrijk begrip uit de cognitieve psychologie bij: “Als je meer weet, zie je meer.” Als je crisismanagement in een organisatie doet, moet je de biografie daarvan dus kennen. Van het bedrijf zelf, inclusief de (zachte) fragiliteit, maar ook die van de relaties met anderen. Wat ik dan territory noem.

Zo beschreven is de biografie eigenlijk het basisgereedschap voor crisis awareness, realiseerde ik me na lezing van dit hoofdstuk. En daar moet je dus zelf mee aan de slag.

Crisis kun je niet uitbesteden.

Fundamental surprise

Wat wil je dan zoal weten in een biografie? Daarover zegt Enquist:

“De patiënt is zijn verhaal. Dat verhaal heeft hij in de loop van zijn leven geconstrueerd op grond van ervaring en beleving. Het kan dus behoorlijk los staan van de realiteit, van de objectieve feiten, de beleving wordt immers gestuurd door de interpretatie die het individu aan de feiten geeft en die interpretatie is weer afhankelijk van de ontwikkelingsfase waarin het individu verkeert.”

Precies wat fundamental surprise is.

Vervang nu individu en patiënt door organisatie en je weet dat je als crisismanager moet zoeken naar het organisatieverhaal.

  • Wat vindt de organisatie van zichzelf?
  • Welke topbestuurders zijn er geweest en hoe hebben die de cultuur van de organisatie geframed?
  • Welke collectieve trauma’s bestaan er?
  • Zijn er prestaties aan te wijzen als exemplarisch voor de kwaliteit van de club?
  • Hoe gaan ze om met tegenslag?
  • Kunnen ze zich hernemen na tegenwind?
  • Hoe gaan ze om met overgangen?
  • Hoe is de relatie met anderen in het veld?

Besef daarbij dat elke relatie een biografie op zichzelf is. Zo ontstaat er al snel een kluwen van biografieën waaruit je de rode draad zal moeten vissen om een interventie te kunnen plegen.

Dit principe van de biografie en de diepere laag is iets wat je in meerdere goede stukken uit Tegenwind steeds weer terugvindt. Lees het boek vooral zelf als je dit blog interessant vindt en neem de wat slappere stukken voor lief. Ik vond het de moeite meer dan waard.

Eindoordeel

Zoals gezegd maakte Enquist met Tegenwind een wat onsamenhangende bundel essays. Tussen enkele briljantjes huizen ook niemendalletjes die het geheel geen goed doen. Da’s jammer. Naast die twee stonden er ook ‘gewoon’ onderhoudende stukken in over Gerrit Kouwenaars, Reve, scheerstenen en nieuwsgierigheid. En een bijzondere herinnering aan de Bijlmerramp.

Om er maar een paar te noemen. Al met al hield ik een positief gevoel over aan het lezen van deze bundel.

Cijfer: 7,4 (als gewogen gemiddelde van stukken met een 6- tot een 9)

Zou ik ‘Tegenwind’ bewaren als de kasten vol zijn: Ja, maar alleen voor die drie of vier hele goede stukken.


Check ook eens het blog over het Köln Concert van Keith Jarrett uit. Over stoïcijns stoeien met je ego en de kunst om een geweldig concert te geven op een gammele piano.

Technical debt ondermijnt weerbaarheid

Leestijd: 4 minuten

Technical debt ondermijnt de weerbaarheid van de samenleving. Systemen waarvan je verwacht dat ze het gewoon doen raken aan het eind van hun levensduur en kunnen zich niet meer aan de veranderende omstandigheden aanpassen. Dat gebeurt niet alleen in de IT. Ook de infrastructuur en de nutsvoorzieningen kennen geen redundantie meer.

Het was tijdens een genoeglijk etentje met mijn goede vriend Gabor in de Vingerhoed te Utrecht (u weet wel, die van het Bloemterras) dat mij voor het eerst het begrip technical debt ter ore kwam.

Van origine is het een metafoor uit de IT, zo leerde ik, ooit verzonnen door Ward Cunningham, om het fenomeen te beschrijven dat onder tijdsdruk software engineers kiezen voor nogal sloppy oplossingen in het coderen die in het hier en nu wel zullen werken, eventjes, maar op termijn zorgen voor grote ellende.

Die sloppy oplossingen noemen ze ook wel cruft; vrij vertaald als troep. En die troep zorgt ervoor dat het IT systeem een puinhoop wordt. Hoe langer het in die aftandse staat blijft, hoe groter de kosten zijn om er weer een glad programmaatje van te maken.

Rente

Technical debt is dus de rente die je betaalt over de rommel die je zelf veroorzaakt hebt. Hoe langer rommel, hoe meer rente.

En dat is niet duurzaam.

Technical debt
De deurwaarder temidden de instortende infrastructuur, met de rode KPI’s van de technical debt onder zijn arm.

U voelt hem al aankomen: in de veiligheidskunde kennen we dat ook. Dan heet het heel deftig drifting into failure, normalisation of deviation of incubatieperiode. Wat het is: het verzwakken van complexe systemen en weerbaarheid door het structureel accepteren en rationaliseren van kleine afwijkingen.

Niet eentje, maar heel veel.

En ze versterken elkaar, het is rente op rente. Woekerrente.

Een rijtje, ter illustratie, zoals gewoonlijk incompleet:

  • Te weinig redundantie in het ontwerp voor groei of piekbelastingen
  • Geen ontwerpdocumentatie bijhouden noch centraal opslaan
  • Achterstallig onderhoud opbouwen en daarna goed praten
  • Geelwassen (rode KPI’s geel maken door de kans sterk te verlagen)
  • Uitbesteden aan de goedkoopste, na vier jaar nog eens en daarna weer
  • Ruimhartig toepassen van short cuts, olifantenpaadjes en overbruggingen
  • Installaties en gebouwen gebruiken waar het niet voor bedoeld is
  • Mensen slecht opleiden in het gebruik van de assets
  • Geen noodplannen opstellen en al helemaal niet bijhouden
  • Schadecirkels knijpen
  • Tanks of andere systemen overvullen
  • Hogere of lagere temperaturen toepassen dan waar het voor ontworpen is

Nou ja, u weet wel waar ik heen wil.

Of misschien toch niet helemaal, druk als u kunt zijn met het oplossen van bovenstaand rijtje. Want technical debt is geen technisch probleem. Het is een mentaliteitsprobleem. Er is een reden om troep te accepteren en dat is meestal tijdsdruk, groepsdruk of gelddruk.

Mausoleum

Het moet sneller en goedkoper, het moet af. Dan repareren we het later wel, zo wordt gezegd. Maar later zit er nieuw management, die van niets weet en verrast wordt door de lijken in de kasten, installaties en systemen.

De organisatie als mausoleum.

De relevante vraag is dus niet of technical debt aanwezig is in jouw bedrijf, maar waar ze zich verschuilt, hoe groot ze is en waar de rente het hardst oploopt. Waar wordt de weerbaarheid het meest ondermijnd?

Technical debt vraagt daarom de moed van de veiligheidskundige om te benoemen wat het liefst onzichtbaar blijft en om het geld op te eisen teneinde de rente op de technical debt af te kunnen lossen.

Soms is de veiligheidskundige net een deurwaarder.

Een deurwaarder voor weerbaarheid.

Naschrift kwetsbare infrastructuur

Eind juni 2026 zorgt een brandje in een kabelgoot bij station Rotterdam dat er meer dan een week geen treinverkeer mogelijk is. Het is exemplarisch voor de staat van de Nederlandse infrastructuur. Alles is overbelast en minimaal onderhouden. Kleine incidenten hebben daardoor grote gevolgen.

In het NRC van 4 juli 2026 wordt de scheidend directeur van ProRail aangehaald. “Schrappen van onderhoud lijkt een besparing, maar het is in werkelijkheid een verschuiving. De rekening verdwijnt niet, bedoelde Voppen. Kosten verschuiven naar later en blijven groeien.”

Precies wat technical debt is.

Deze staat van de nationale infrastructuur is ons niet zomaar overkomen, het is een politieke keuze. Er wordt gewerkt met termen als basiskwaliteitsniveau, wat de indruk wekt dat alles onder controle is. In werkelijkheid is het de minimaalste norm om te kunnen blijven functioneren waar geen enkele redundantie meer in zit.

Tegelijkertijd wordt er politiek gefreewheeld om fossiele brandstoffen uit te faseren terwijl het electriciteitsnet nu al vol zit. Waar aan de ene kant de capaciteit wordt verlaagd, wordt er aan de andere kant een grotere vraag georganiseerd. Dat is vragen om problemen en past totaal niet bij het beeld van de weerbare samenleving.

Het gevolg is dat de fragiliteit alsmaar verder toeneemt, terwijl het er in de territory ook niet rustiger op wordt. Het wachten is op de triggerincidenten die de crisis verder zullen aanwakkeren.


Dit blog verscheen in iets gewijzigde vorm ook in NVVK Info 2026-2. Eerdere blogs over dit onderwerp zijn bijvoorbeeld beheersbaarheid van disrupties, veiligheidsrisico’s bij stedelijke verdichting en fundamental risk. In het hoofdstuk Fragiliteit staan nog veel meer stukken over ondermijning van weerbaarheid.

Machiavelli voor crisismanagers

Leestijd: 8 minuten

Machiavelli voor crisismanagers is een bespreking van zijn boek De Heerser, Il Principe. Daar is al zoveel door anderen over geschreven, dat ik mij voornamelijk beperk tot het beschrijven van tien lessen voor crisismanagers. Op basis van citaten die mij opvielen. Dat het er tien zijn is trouwens toeval.

Meestal zijn zij die de gunst van een heerser willen verwerven, gewoon hem tegemoet te treden met dingen die ze zelf als hun kostbaarste bezit beschouwen of waarin ze hem behagen zien scheppen.

Dat is de beginzin van De Heerser. Een boek dat hij schreef om weer in de gunsten te vallen van de familie De Medici, die het bestuur van Florence domineerden. Machiavelli vertelt over welke kostbaarheden het dan normaliter allemaal gaat. Paarden, edelstenen, goud, je kent het wel.

Maar niet zo bij Machiavelli. Hij besluit zijn kennis aan te bieden en niet zomaar kennis, nee, die over ‘de daden van grote mannen’.

Een kennis die ik enerzijds heb opgedaan door een langdurige ervaring met de dingen van deze tijd en anderzijds door een onafgebroken lezen van alles wat zich in de Oudheid heeft afgespeeld.

Helaas voor hem mislukte zijn opzet en kreeg hij zijn oude positie bij de Medici niet terug. Het wantrouwen was te groot, hij stierf vereenzaamd en gefrustreerd over wat hem was overkomen. Zijn boek werd postuum uitgegeven en het is vast een schrale troost dat hij nu wel wereldberoemd is.

In mijn exemplaar zat nog een bonnetje van de aanschaf, van 3 mei 1995. Voor 23,58 werd De Heerser de mijne. In guldens, toen nog.

In mijn vorige blog over Machiavelli’s lef schreef ik al dat conflict de kern is van elk politiek handelen. In die zin schuurt mijn definitie van crisis heel dicht tegen die van conflict aan. Crisis is de dreiging voor strategische doelen of zelfs levensvatbaarheid van een organisatie, situatie (of mens).

Het is een sociaal construct dat situationeel en cultureel bepaald is. Zelfs tijdgebonden, wat vroeger als crisis werd gezien hoeft dat nu niet meer te zijn.

En andersom.

Antinaïef

Crisis gaat daarom altijd gepaard met verlies van legitimiteit, framing, verklappen, roddelen, ondermijning, incompetent verklaren, pesten en valselijk beschuldigen. Precies waar Machiavelli in de Heerser over schrijft. Iedereen die met macht bezig is zou het eens gelezen moeten hebben, al was het maar om antinaïef te worden.

Zodra je geboren bent is de crisis eigenlijk al gestart. Vanaf je vroegste begin ben je onderhavig aan macht; van anderen en ook over anderen. Lees nog maar eens over Jongensrampen. Altijd loopt er wel iemand in je weg, of loop jij anderen in de weg. Het is niet voor niets dat vrijwel iedereen roept dat ie vroeger werd gepest.

Niet om wie je bent, maar omdat je er bent. En omdat je wat wilt.

Machiavelli vindt dat je daar verder niet over moet zeuren. Zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar. Als je daar wat aan wilt veranderen moet je maar je virtu (deugd) inzetten en fortuna in de goede richting leiden. Zijn crisismanagement is gericht op daden en op handelen. Het gaat om het resultaat.

Een voorbereide geest heeft het geluk aan zijn zijde

– Makaya McCraven, jazzdrummer extraordinaire

Hoe je dat resultaat bereikt is precies waar de Heerser over gaat. Ik pikte er tien citaten uit die mij op één of andere manier opvielen. En daar plakte ik zelf nog iets aan vast.

Tekening Wendy Kiel

Net als met soep: een beetje van jezelf en een beetje van Maggiavelli.

Handig.

1. Handelingsruimte is king

Degene die maakt dat iemand anders machtig wordt, wordt daar zelf de dupe van. Want dat de één een dergelijke machtspositie verwerft, is het gevolg van intelligent of krachtdadig optreden van de ander. En beide eigenschappen zijn verdacht in de ogen van iemand die machtig is geworden.

Het ziet er wat cryptisch uit, maar Machiavelli waarschuwt in dit citaat ervoor om geen macht of mandaat uit handen te geven, louter ten bate van anderen. Daarmee verklein je je eigen handelingsruimte. En die heb je altijd nodig als het er op aan komt, alleen weet je nooit wanneer dat is. Niks weggeven dus.

Opties, opties, opties; dat is de kern van crises managen.

2. Doe het zelf of delegeer, maar niets daartussenin

Wanneer gebieden die veroverd worden gewoon zijn in vrijheid en volgens eigen wetten te leven, dan zijn er drie methodes om ze bezet te houden: de eerste is ze te verwoesten, de tweede is er zelf te gaan wonen en de derde is ze te laten leven volgens hun eigen wetten, waarbij je dan in zo’n gebied belasting int en een regering aanstelt bestaande uit een klein aantal personen, die er voor moeten zorgen dat het gebied met je bevriend blijft.

Doe het zelf of delegeer. Delegeer dan wel alles en ga er niet halfslachtig inzitten door je te bemoeien met het ‘hoe’ als je ook het ‘wat’ al hebt meegegeven. Wat ik bij de brandweer leerde: verander nooit een inzet als Officier van Dienst, maar vul aan. Ga geen eenheden verschuiven, maar zet nieuwe op de plek die jij wilt.

Handtekening van Machiavelli. Van de Italiaanse Wikipedia.

Of stuur iedereen weg. Dan heb je later wel wat uit te leggen en mogelijk een nieuwe crisis; die van je eigen draagvlak. Soms is het kiezen tussen crises; je hebt niet altijd de luxe om voor het goede te gaan en dan blijft de minst slechte over.

Kijk nog maar eens bij zugzwang.

3. Wees voorzichtig met vernieuwingen tijdens crisis

Men dient namelijk voor ogen te houden dat niets qua voorbereiding moeilijker, qua succes twijfelachtiger en qua uitwerking gevaarlijker is dan zich opwerpen als iemand die vernieuwingen wil doorvoeren.

Let goed op als je gaat experimenteren in crisis. De onrust en onzekerheid is dan vaak toch al groot en als je ook nog eens gaat afwijken van geaccepteerde standaards wordt het er niet beter op. Kijk nog maar eens naar Young men in fire. Zorg daarom voor een goed verhaal, coalities en timing als je het toch doet.

Da’s trouwens altijd goed, verhaal, coalities en timing.

4. Bewaak altijd je draagvlak

Ik wil alleen maar de conclusie trekken dat het voor een heerser noodzakelijk is het volk te vriend te houden. Want anders heeft hij in tegenspoed niets om op terug te vallen.

Dat betekent communiceren en betekenis geven. Intern en extern. Leg uit wat er aan de hand is en vertel wat het doel is. Geef richting en inrichting; verrichten kunnen ze zelf. En sluit coalities. Met het juiste verhaal en de juiste timing.

5. Let op wie je inhuurt

Als iemand zijn macht op huurtroepen baseert, zal hij zich nooit sterk en veilig kunnen voelen.

Eigenlijk moet je elke voorzienbare crisis zelf aankunnen met je eigen organisatie. Inhuren is prima, als aanvulling, maar uitbesteden kan nooit. Huurlegers kun je nooit 100% vertrouwen, want ze hebben geen skin in the game.

6. DIY: Do It Yourself

Niets is zo zwak en onbestendig als een reputatie die niet op eigen kracht berust. (Overgenomen door Machiavelli van Tacitus)

Dit punt ligt in het verlengde van het vorige: jij bent je reputatie. Die kan je niet ontlenen aan anderen. Doe het dus zelf. Je bent ervan. Actie en handelen.

Of delegeer.

7. Vakmanschap is meesterschap

Iemand die de hoogste macht uitoefent, moet dus geen ander doel nastreven, geen andere gedachte hebben en geen andere bekwaamheid ontwikkelen dan de krijgskunst en de daarmee samenhangende organisatie en leiding van het leger.

Casa di Niccolò Machiavelli (l’Albergaccio) a San Casciano in val di Pesa. Hier schreef hij Il Princip tijdens zijn verbanning.

Dat betekent dus oefenen, scenario’s maken, risico’s analyseren. De grens tussen normale en verstoorde bedrijfsvoering is diffuus. Los daarvan is het altijd crisis, alleen niet altijd evenveel. De baas is dus van allebei, verstoorde en normale bedrijfsvoering. Stop dus ook met dat gekunstelde onderscheid tussen technische voorzitters en beslissers. De baas zit voor en als hij dat niet kan is hij niet de baas.

Spek en bonen, ben je dan.

Functie elders.

8. Maak je niet afhankelijk van anderen

Aangezien de mensen beminnen voor zover ze dat zelf willen, en vrezen voor zover de heerser dat wil, moet een wijs en verstandig heerser zich baseren op wat van hemzelf en niet op wat van anderen afhankelijk is.

Dit punt neigt naar de Stoa; er zijn zaken die liggen in je invloed en er zijn zaken die liggen niet in je invloed. Stuur op waar je over gaat en accepteer de rest. In ieder geval voor nu, er is altijd een straks. Een verloren slag is geen verloren oorlog.

9. Wees flexibel boven deugdzaam

Een verstandig heerser kan noch mag dus zijn woord houden wanneer dit hem schade berokkent en wanneer de redenen, die hem tot zijn belofte gebracht hebben, zijn weggevallen. Als de mensen allemaal goed waren, zou dit advies niet juist zijn. Maar omdat ze slecht zijn en ook ten opzichte van jou hun woord niet zullen houden, hoef jij dat evenmin tegenover hen niet te doen

Soms is het doel belangrijker dan eerdere beloftes. Als de situatie verandert, verander dan mee. Maar net als onder punt 3: zorg voor een verhaal, coalities en timing. Het gaat erom dat het goede gebeurt, niet dat het perse op de goede manier wordt uitgevoerd.

Operatie geslaagd, patiënt overleden, dat is nooit je doel.

10. Vergroot je situational awareness

Het goede is niet overal en altijd hetzelfde. Want als iemand voorzichtig en geduldig te werk gaat en de tijdsomstandigheden zich zo ontwikkelen dat zijn handelswijze goed is, gaat het hem voor de wind. Als de omstandigheden echter veranderen, komt hij ten val omdat hij geen veranderingen aanbrengt in zijn wijze van optreden.

Het laatste punt sluit aan op de vorige; als het niet kan zoals het moet, moet het maar zoals het kan. Liever smadelijk winnen, dan deugdzaam verliezen, vooral als het gaat om leven en dood. Verliezen zonder schade is namelijk geen verlies, maar uitgestelde winst. En dat is weer heel wat anders.

Postuum schilderij uit 1550, interessant genoeg besteld door Cosimi de Medici, van de familie die Machiavelli eerst had verbannen. Achteraf werd hij dus weer in genade aangenomen, waarschijnlijk omdat het wel handig uitkwam.

Machiavelli’s checklist voor crisis

Nog eens allemaal op een rijtje; ik steun jouw geheugen wel 🙂

  1. Handelingsruimte is king
  2. Doe het zelf of delegeer, maar niets daartussenin
  3. Wees voorzichtig met vernieuwingen tijdens crisis
  4. Bewaak altijd je draagvlak
  5. Let op wie je inhuurt
  6. DIY: Do It Yourself
  7. Vakmanschap is meesterschap
  8. Maak je niet afhankelijk van anderen
  9. Wees flexibel boven deugdzaam
  10. Vergroot je situational awareness

Eindoordeel

Machiavelli adviseert de klassieken uit de oudheid te lezen en dat ben ik volledig met hem eens. Op Rizoomes ging het daarom al regelmatig over de Stoïcijnen, Benedictus en Ignatius van Loyola. Ook maakte ik een begin met de essays van Montaigne, dat door zijn omvang nog even wat tijd nodig heeft. Machiavelli reken ik ook tot die klassieken.

Het mooie van de oude geschriften is dat ze de mens beschrijven zonder al die eeuwen van cultuur en sociale wenselijkheid erover heen. Daardoor voelt het alsof je dichter op de kern komt van wat een mens is. Een kern die ook nu nog in mensen schuilt, maar zoals gezegd vaak verstopt zit.

Het sluit naadloos aan op het adagium van Machiavelli van de verita effetuale della cosa: onthul de effectieve waarheid.

Als je de Heerser leest voelt het of die effectieve waarheid ook daadwerkelijk onthuld wordt. Een aanrader, iedereen zou dit gelezen moeten hebben.

Cijfer: 9

Zou ik de Heerser bewaren als de boekenkast vol is en er geruimd moet worden: absoluut.


Dit blog past in een rijtje van drie die we met de WBE gelezen hebben. Machiavelli’s lef en Het Uur van de Wolven gingen aan De Heerser vooraf. Het Barre Land in Permanente Crisis en In staat van onvree zijn andere aanbevelingen rondom dit onderwerp.

Het Memento Morium

Leestijd: 6 minuten

Meimaand museummaand. Deze maand bestaat het Museum of Accidents zes jaar. Inmiddels staan er 57 rampen in, 57 mementa mori, naar het stoïcijnse principe ‘gedenk te sterven’ dat verwijst naar de kwetsbaarheid en eindigheid van het leven. Maar het stelt ook een grens aan overmoed, aan de drang naar maakbaarheid en controle. Elk perspectief is eindig, dat is wat de cases uit het Museum of Accidents laten zien. Daarom noem ik het museum een Memento Morium. Een plek om te herinneren dat alles eindig is.

Rampen gebeuren niet omdat één ding fout gaat, maar omdat we structureel overschatten hoe beheersbaar de wereld is

Er zijn plaatsen waar je niet komt om te kijken, maar om te leren zien. Het Museum of Accidents is zo’n plek. Het is geen gebouw, heeft geen fysieke collectie noch vitrines. Het is een mentale ruimte, een kennislandschap waarin elke ongewenste gebeurtenis fungeert als ware het een museaal artefact.

Op welke manier dan ook; meestal als blog, maar soms ook in de vorm van echte kunst, zoals met Rampspoed op het doek, of de Disastersongs.

Eindigheid

Het Memento Morium is er echter niet alleen om te bewonderen, maar ook om te onderzoeken.Het is niet bedoeld om tentoon te stellen, maar om te begrijpen. Want accidents reveal the substance, zei Paul Virilio en dat is precies wat het Memento Morium doet: het onthult.

De eindigheid der dingen.

Het laat zien wat er eigenlijk al die tijd al was maar door toeval aan het zicht werd onttrokken omdat er niets mis ging. Tot het uiteindelijk wel verkeerd ging.

Het geluk was op, de incubatieperiode voltrokken.

Managers en bestuurders spreken daarom graag over ongevallen alsof het uitzonderingen zijn in hun georganiseerde onverantwoordelijkheid. Alsof rampen ontsporingen zijn in verder goed beheersbare systemen, het gevolg van één fout, één moment, één verkeerde beslissing.

Een menselijke fout, van iemand anders, welteverstaan.

Safety culture bestaat niet

Het  Museum of Accidents breekt met zulke fictie door het tegenovergestelde te verzamelen. Niet als pronkstukken of curiositeiten, maar als spiegel. Onthullingen over hoe onze systemen in de praktijk functioneren: want het ongeluk zit niet buiten het systeem, maar erin.

Elk technisch, organisatorisch of bestuurlijk ontwerp draagt zijn eigen falen namelijk al in zich.

Memento Morium
In deze systeemanalyse van het Museum of Accidents komen drie elementen steeds terug. Die heb ik separaat opgenomen in dit blog met drie symbolen. De eerste is tijd. In vrijwel alle accidents is er namelijk een probleem met tijd. Meestal is er te weinig van, soms te veel. Vaak gebeurt er iets te laat, te snel of te vroeg. Tijd is daarom een structurele vijand. Zo escaleert men veelvuldig te laat, oordeelt te snel en concludeert te vroeg.

Niet omdat het slecht is ontworpen, maar omdat het ontworpen is. Vooruitgang creëert namelijk zowel nieuwe mogelijkheden als nieuwe kwetsbaarheden. Het zonnepaneel heeft in die zin de brand al in zich, het vliegtuig een crash, het efficiënt ingerichte zorgsysteem een zorgcrisis.

Een accident is daarom geen uitzondering, maar de andere kant van vooruitgang. 

Recursieve onzekerheid

Wat al deze ongevallen verbindt is niet zozeer de aard van het incident, maar de overschatting van controle en de onderschatting van het risico: de wet van recursieve onzekerheid.

Organisaties vertrouwen daarnaast op plannen, procedures en hiërarchieën die goed functioneren onder normale omstandigheden, maar die soms falen als complexiteit, tijdsdruk en ambiguïteit samenkomen.

Crisismanagement gaat daarom ook zelden mis door een gebrek aan preparatie zelf; het faalt door het geloof dat die voorbereiding de crisis kan beheersen, dat het genoeg is.

Omdat er niet werd gevraagd: wat als het erger wordt? Waarna men stelt het “met de kennis van nu” anders gedaan te hebben.

Die kennis er natuurlijk al lang, niet alleen in het nu. Zodra de werkelijkheid zich niet lineair gedraagt, maar als complex (adaptief) systeem, verandert beheersing in schijnzekerheid. Dan weet je misschien niet hoe erg het precies kan worden, voorspellen is moeilijk, maar wel dat het kan escaleren.

Op dat soort momenten ziet het Memento Morium ook de blik op menselijk gedrag verschuiven. In klassieke onderzoeken worden mensen vaak als de zwakke schakel gezien, als een root cause: degene die een fout maakte, een protocol negeerde, een verkeerde inschatting deed.

Dat is dan de oorzaak.

Het museum laat echter iets anders zien. Mensen maken niet zo veel fouten; zij handelen vakbekwaam binnen hun regulier perspectief, onder omstandigheden die het systeem zelf heeft gecreëerd. Wat achteraf als fout wordt benoemd, was op het moment zelf vaak een poging tot improvisatie of reparatie.

De mens is daarom niet het probleem van het systeem, maar de tijdelijke oplossing ervan. Tot er geen oplossing meer is.

Crises zijn niet waardevrij

Een tweede thema dat vaak terugkomt is dat rampen verworden tot nationale of zelfs internationale symbolen. Zoals de brand in de Notre Dame, dat een symbool van nationale identiteit werd. Of 9/11 en MH17, uitingen van geopolitiek geweld die meer over de boodschap gingen dan over de ramp zelf. Behalve voor hen die er direct slachtoffer van werden.

Dat verklaart ook waarom cultuur zo’n doorslaggevende rol speelt in accidents. Crises worden zelden veroorzaakt op het moment van het incident zelf; ze zijn daaraan voorafgaand al voorbereid in vergaderingen, begrotingen en collectieve gewoontes.

In wat organisaties normaal vinden.

In welke signalen serieus worden genomen en welke worden genegeerd. In hoe afwijkingen langzaam worden genormaliseerd. Als het fout gaat noemen ze het dan een gevolg van de foute safety culture.

Maar er is geen onderscheid tussen safety culture en organisatie cultuur. Het is allebei precies hetzelfde.

Zolang het goed gaat komt het door de organisatiecultuur; als het fout gaat ontbreekt het aan safety culture. Die houding is een culturele uiting van zichzelf.

Crisis legt onvermijdelijk ook morele keuzes bloot. Wie krijgt bescherming en wie niet? Welke risico’s zijn acceptabel, en voor wie? Welke schade wordt zichtbaar erkend en welke stilzwijgend gedragen?

Veiligheid is dus nooit neutraal. Wie doet alsof crisismanagement alleen technisch of procedureel is, verliest niet alleen overzicht, maar ook legitimiteit. Vertrouwen verdwijnt precies daar waar morele dilemma’s worden verzwegen.

Leren als het uitkomt

Misschien wel de pijnlijkste les van het museum is hoe kwetsbaar leren zelf is.

Na elke ramp volgen rapporten, aanbevelingen en plechtige beloften. Maar herinnering vervaagt, druk op efficiëntie keert terug, context verandert. Systemen hebben daarom een structurele neiging tot vergeten. Niet uit onwil, maar uit overlevingsdrang en entropie.

Safety is a guerrilla war that you will probably lose (since entropy gets us all in the end), but you can still do the best you can.

James Reason.

Daarom is leren geen eenmalige activiteit, maar een institutionele opgave. Zonder rituelen van herinnering als het Museum of Accidents, zonder ruimte voor ongemak (chronic unease), herhalen organisaties hun eigen geschiedenis. En leren ze alleen als het toevallig zo uitkomt.

In die zin is het Memento Morium zelf een interventie. Het weigert het ongeluk voorgoed af te sluiten en op een plank te leggen. Het archiveert falen niet om schuld toe te wijzen, maar om kwetsbaarheid zichtbaar te houden.

Het derde thema dat steeds vaker terugkomt is de dunne lijn tussen criminaliteit, accidents en tegenwoordig ook terrorisme en activisme. Steeds vaker is een ongewenste gebeurtenis dus niet meer safety of security, maar safety en security. Het is een multipliciteit geworden, een rizoom van ellende.

Nederigheid

Het Memento Morium zegt: veiligheid begint niet bij controle, maar bij besef. Bij het erkennen dat falen onvermijdelijk is, en dat de vraag niet is of het gebeurt, maar hoe we ermee omgaan.

De werkelijke vooruitgang zit volgens het Museum dan ook niet in perfectere systemen, maar in nederigere systemen. Systemen die ruimte laten voor twijfel, tegenspraak en niet-weten. Die mensen niet reduceren tot risicofactoren, maar ze erkennen als de basis van veerkracht. Die buffers toestaan waar efficiëntie de norm is. Die falen niet verbergen, maar zichtbaar maken.

Misschien is dat de belangrijkste les van het Memento Morium: dat veiligheid geen staat is die je bereikt, maar dat het een instelling is, een overtuiging, die je onderhoudt. Een voortdurende alertheid, vigilantie, op de grenzen van wat we denken te beheersen en de bereidheid om menselijk te blijven wanneer die grenzen worden overschreden.

Precies wat het Memento Morium wil laten zien; dat alles eindig is.


Dit is de derde en voorlopig laatste analyse van het Museum of Accidents in de meimaand museummaand. De eerste analyse ging over situatie en beschreef Negen lessen van oude rampen. De tweede analyse gaat over het zelf: Kijk dieper, denk trager, handel wijzer. En deze derde gaat over systeem; gezamenlijk de drie elementen van het 3S model.

Kijk dieper, denk trager, handel wijzer

Leestijd: 8 minuten

Kijk dieper, denk trager, handel wijzer. Dat is de kern van prohairesis uit de analyse van het Museum of Accidents. Na de negen lessen uit het vorige blog kijken we nu wat je aan jezelf kunt doen om beter voorbereid te zijn op crisis. Self skills, noem ik dat. Daarbij loopt er van alles door en naast elkaar. Zodoende heb ik wederom getracht het zo veel als mogelijk als een checklist te presenteren; een gebruiksaanwijzing misschien zelfs wel.

Dit is het tweede blog in een serie van drie met analyses over het Museum of Accidents conform het 3S model. Negen lessen van oude rampen is de eerste en kijkt naar de S van Situatie. Dit voorliggend blog gaat over de S van Self. Het laatste blog, Memento Morium, gaat over Systeem. Dat komt op 31 mei.

Er is een punt waarop het Museum of Accidents ophoudt een verzameling verhalen te zijn, en iets anders wordt: een spiegel. Niet meer over ‘die brand daar’ of ‘die ramp toen’, maar over jou, de crisisprofessional die om zich heen kijkt. Daar begint prohairesis.

Prohairesis, in de stoïcijnse traditie, is de kunst jezelf voor te bereiden op jezelf. Niet op het incident, ook niet op het scenario, maar op je eigen reacties en oordeel.

In het Crisis Awareness framewerk vormt het Museum of Accidents de buitenkant: de wereld die schuurt en soms zelfs scheurt. Prohairesis is de binnenkant: de mens die moet besluiten wat hij dan doet.

En precies daar past één zin, als een soort scharnier tussen binnen en buiten:

Kijk dieper, denk trager, handel wijzer.

Die zin is geen slogan maar een stoïcijns mini-programma voor crisisprofessionals, in het verlengde van personal resource management en afgeleid van de negen lessen uit oude rampen.

Het is de basis van je self skills.

BOB

Daarbij is het belangrijk te beseffen dat elk incident, zodra het de kop opsteekt, onmiddellijk gesplitst wordt in de fysieke gebeurtenis zelf en de mentale representatie ervan. Niet één representatie, vele, van iedereen die meekijkt. Allemaal hun eigen situational awareness, vandaar ook het belang van shared situational awareness.

Dan nog blijft een ieder zijn eigen mentale representatie houden, gevoed door de eigen ervaring, kennis, opleiding, aannames en voorkeuren. Ook dat is een les uit het Museum of Accidents.

Verder is het zo dat de trits van kijk dieper, denk trager en handel wijzer rechtstreeks aansluit op de BOB. Kijk dieper gaat over beeldvorming; zoek verder dan de reguliere informatie-uitwisseling, niet naar bevestiging maar naar falsificatie. Wat maakt de voorliggende casus anders?

In de oordeelsvorming gaat de traagheid niet over het handelen zelf, maar over het uitstellen of zelfs afzien van je mening. Kijk naar wat er gebeurt, niet naar wat je er van vindt. Verité effetuale della cosa noemde Machiavelli dat, onthul de effectieve waarheid.

Maar let wel op; dat jij trager denkt, betekent niet dat de rest het ook doet.

Dan tot slot in de besluitvorming, daar wordt wijs handelen gevraagd. Handelen dat gebaseerd is op virtu, deugden zoals integriteit en verantwoordelijkheid. Hier komt de Stoa misschien nog wel het dichtste bij. In tegenslag leert men zichzelf kennen.

Tijd om in te zoomen.

1. Kijk dieper

Kijk dieper benadert de horizontale en verticale blik; van incident naar systeem, van de ander naar jezelf. Systeem, situatie, self, dat is het 3S model.

Het Museum of Accidents laat zien dat ongewenste gebeurtenissen vrijwel nooit in het moment zelf ontstaan. Ze groeien in de luwte van het systeem, in een incubatieperiode van de situatie en buiten het oogveld van het zelf: door normalisatie van afwijking, complexiteit & snelheid en slecht management.

‘Kijk dieper’ betekent dan ook twee dingen tegelijk:

  1. Kijk dieper in het systeem
    Zie de incubatie, de patronen, de normalisatie.
    Zie hoe gedrag, cultuur en organisatie samen een accident voorbereiden.
  2. Kijk dieper in jezelf
    Wat vind jij eigenlijk normaal?
    Welke aannames neem jij mee een crisis in?
    Waar zit jouw tunnel, die het gevolg is van je identiteit, rol en ego?
Ridder & Rat kijken ook dieper, in het glaasje. Meer Ridder & Rat vind je hier.

Prohairesis begint met de erkenning dat je zelf óók een systeem bent. Niet alleen als observator van accidents en crises, je bent ook drager van routines, scripts en blinde vlekken. Kijk dieper betekent daarom: niet alleen de wereld onderzoeken, maar ook jezelf.

2. Denk trager

Denk trager verschuift de reflex naar reflectie, van eerste indruk naar gewogen oordeel. Terug naar het kijken, denken, doen.

In een crisis gaat alles namelijk snel. Te snel, soms. Informatie is incompleet, tijd is schaars, de druk is hoog. De drang is daarom groot om te handelen op de eerste indruk, op de sterkste emotie of op de luidste stem.

De Stoa zegt echter je niet te laten meeslepen door de eerste indruk.

Dat is precies wat ‘denk trager’ vraagt:

  1. Vertraag je oordeel
    Niet alles wat urgent voelt, is belangrijk.
    Niet alles wat hard klinkt, is waar.
    Niet alles wat je irriteert, komt van de ander; Jung zei het al
  2. Doe mentale simulaties
    Wat doe ik als de burgemeester of directeur dwarsligt?
    Wat doe ik als mijn team blokkeert?
    Wat doe ik als social media ontploft?

Het is niet je doel om een script te schrijven van een ongevalscenario, maar om je eigen reflexen te leren kennen. Denk trager is geen pleidooi voor traag handelen, maar voor traag oordelen.

3. Handel wijzer

Handel wijzer vraagt om de inbreng van de mens achter de functionaris. Daar verandert de inzet van controle naar karakter, van techniek naar houding, van kennis naar ervaring.

In het Museum of Accidents zie je vaak hetzelfde: de afloop van een ramp wordt niet zozeer bepaald door technische vaardigheden, maar door het karakter van de actoren.

Dus ook dat van jou.

  • Blijf je staan als het narratief kantelt?
  • Blijf je rustig als de framing giftig wordt?
  • Houd je koers als politiek en media van leer trekken?

‘Handel wijzer’ volgt uit de prohairesis vraag bij uitstek: Wie wil ik zijn als het misgaat? Stoïcijns crisismanagement gaat dus ook niet over anderen, maar over jou.

  • Niet: wat is het perfecte besluit?
  • Maar: met welk besluit kan ik mezelf later nog in de ogen kijken?
Ridder & Rat testen worst kaas scenario’s op avies van Asterix & Obelix

Want altijd geldt:

  • Je kunt de ramp niet beheersen, wel je houding.
  • Je kunt de media niet sturen, wel je reactie.
  • Je kunt de uitkomst niet garanderen, wel je integriteit.

Handel wijzer betekent derhalve je karakter voorbereiden, niet je kennis of je imago.

4. Het Museum als prohairesis trainer

Als je het Museum of Accidents bekijkt als instrument voor prohairesis, verandert de functie van kijken naar doen. Het wordt daarmee een serie oefenscenario’s.

Elke case die je bekijkt is dan een mentale simulatie:

  • Wat zou ik hier gedaan hebben?
  • Waar zou ik getriggerd zijn?
  • Waar zou ik te snel geoordeeld hebben?

Elke patroon wat je ziet genereert een spiegelvraag:

  • Waar normaliseer ik mijn eigen acceptatie van afwijkingen?
  • Waar vertrouw ik te veel op mijn ervaring?
  • Waar laat ik mijn ego beslissen in plaats van mijn analyse?

Zo wordt het museum een oefenruimte voor:

  • self skills naast hard en soft skills
  • personal resource management naast team‑ en organisatiecapabilities
  • antifragiliteit: sterker worden door jezelf bewust te testen

5. Stoïcijnse Checklist

Kijk dieper, denk trager, handel wijzer leidt tot een lange checklist, merkte ik tijdens het schrijven. Daarom maakte ik tevens een korte versie voor op een kaartje. Die vind je helemaal aan het eind. Wederom onderverdeeld naar voor de crisis, tijdens en erna.

Met wat dubbelingen; herhalen helpt herinneren.

En een ruime bladspiegel; dat geeft meer zicht op de hoofdpunten.

5.1 Voor de crisis

Voor de crisis is prohairesis in de dagelijkse praktijk. Waar zit het verschil tussen normale en verstoorde bedrijfsvoering? Hoe herken je een incubatieperiode? Hoe ga ik me voorbereiden op een escalatie? Kijk dieper.

Ken je eigen triggers

  • Waar word ik boos van?
  • Waar word ik onzeker van?
  • Waar word ik defensief van?
  • Waar ga ik te snel?

Oefen op indrukken, mentale representaties

  • Herken: Dit is een indruk, een representatie, geen feit.
  • Vraag: Wat weet ik zeker? Wat vul ik zelf in?
  • Oefen micropauzes van 3 seconden.

Maak onderscheid wat aan jou is en wat niet

  • Niet aan mij: ramp, media, politiek, tijdsdruk, emoties van anderen
  • Wel aan mij: oordeel, houding, prioriteiten, communicatie, integriteit

Visualiseer jezelf in moeilijke situaties

  • Een boze burgemeester of directeur
  • Een paniekerige collega
  • Een agressieve journalist
  • Een moreel dilemma
  • Een onduidelijke situatie met incomplete informatie

Niet om het scenario te beheersen, maar om jezelf te leren kennen. Train jezelf om niet te reageren op triggers als het niet nodig is. En om beheerst te reageren als het wel nodig is.

Wees daarom voorbereid op

  • verwarring
  • druk
  • boosheid
  • politieke spanning
  • mediaframing
  • Onzekerheid
  • Morele twijfel

Want daar ontstaan de fouten, weten we van de controlelampjes van de crisismanager.

5.2 Tijdens de crisis

Tijdens de crisis gaat over Stoïcijnse besluitvorming onder druk. Wat kun je doen als het er om spant? Niet met de crisis of het incident, maar met jezelf. Denk trager.

Stop de eerste reflex

  • Pauzeer 3 seconden
  • Adem uit
  • Herformuleer de situatie zonder interpretatie
  • Vraag je af: Wat is feit? Wat is verhaal?

Bewaak je oordeel

  • Laat je niet meeslepen door de emotie van anderen
  • Herken gedragsbesmetting: paniek, boosheid, haast
  • Besef: Dit is hun emotie, niet de mijne.

Denk trager, handel wijzer

  • Vertraag je oordeel
  • Versnel je actie
  • Handel vanuit rol, niet vanuit reflex

Kies je woorden zorgvuldig

  • Vermijd absolute uitspraken
  • Vermijd schuldtaal
  • Vermijd interpretaties als feiten
  • Spreek in onzekerheden die professioneel zijn:
    • Dit is wat we nu weten.
    • Dit is wat we nog niet weten.
    • Dit is wat we nu doen.

Houd je cirkel klein

  • Focus op wat je wél kunt beïnvloeden
  • Laat los wat buiten je macht ligt
  • Herstel betekenis voordat je besluiten neemt

5.3 Na de crisis

Na de crisis is eigenlijk na de afsluiting van het triggerincident, want de crisis gaat gewoon door. Die was er al voordat de boel escaleerde. In deze fase komt het extra aan op karakter, narratief en professionele integriteit. Handel wijzer.

  • Kies voor integriteit boven snelheid.
  • Kies voor helderheid boven gelijk.
  • Kies voor verantwoordelijkheid boven schuld.
Meer over knightian uncertainty lees je hier

Bewaak het narratief

  • De crisis eindigt niet met de laatste vlam
  • De afloop wordt bepaald door het verhaal dat blijft hangen
  • Wees eerlijk over onzekerheden
  • Wees helder over keuzes
  • Wees consistent in je uitleg

Reflecteer op jezelf, niet op anderen

  • Waar reageerde ik te snel?
  • Waar liet ik me meeslepen?
  • Waar was mijn oordeel niet van mij, maar van de situatie?
  • Wat wil ik de volgende keer anders doen?

Herstel je karakter

 “Het is niet de gebeurtenis die je vormt, maar hoe je ermee omgaat.”

  • Heb ik gehandeld zoals ik wil dat mijn rol handelt?
  • Was ik integer onder druk?
  • Was ik helder in chaos?
  • Was ik rustig in onzekerheid?

Sluit af met prohairesis

  • Wat lag buiten mijn macht?
  • Wat lag binnen mijn macht?
  • Wat heb ik gedaan met wat binnen mijn macht lag?

6. Ultrakorte versie (voor op een kaartje)

1. Kijk dieper

  • Zie het systeem én jezelf.
  • Herken indrukken.
  • Stop normalisatie van afwijking.

2. Denk trager

  • Vertraag je oordeel.
  • Bewaar betekenis.
  • Laat je niet meeslepen.

3. Handel wijzer

  • Focus op wat aan jou is.
  • Communiceer helder.
  • Handel vanuit karakter.

Dit is het tweede blog in een serie van drie met analyses over het Museum of Accidents. Negen lessen van oude rampen was de eerste. Meer over Prohairesis lees je hier. Met dank aan Wendy Kiel voor alle tekeningen, inclusief Ridder & Rat.

Negen lessen van oude rampen

Leestijd: 8 minuten

Meimaand museummaand. Dit jaar bestaat het Museum of Accidents op Rizoomes zes jaar. Een mooi moment om er wat algemene aandachtspunten uit te destilleren. Negen lessen van oude rampen haalde ik er uit, van de 57 cases die nu in de collectie huizen.

Het Museum of Accidents is een logisch vervolg op de Brandweercanon. Toen mijn werk zich verbreedde van brandweer naar crisismanagement en business continuity, werd ook mijn aandachtsgebied breder.

Meer disruptie, minder emergency; meer crisis, minder incidenten.

Dat zie je terug in het Museum. Naast klassieke brandweerongevallen als De Motorkade en De Punt staan er nu ook verhalen in als Dagboek van een detonatie in Beirut, De Bende van Nijvel en De les van de Adder.

Desondanks bestaat de hoofdmoot nog steeds uit branden en grote rampen. Goed om in je achterhoofd te houden bij de appreciatie van de negen lessen. Er zit een brandweerbias op.

Een beetje dan.

Dit blog is niet de enige analyse die ik maakte over het Museum of Accidents. Er gaan er nog twee volgen deze maand, conform het drie S model: systeem, situatie en self. Elke crisis zou je moeten beoordelen vanuit die drie aggregatieniveaus, is mijn ervaring. Kijk niet alleen om je heen, maar ook naar boven en beneden.

Wat betekent een gebeurtenis voor het systeem, wat is de situatie voor handen en wat doet dat met jezelf (prohairesis)? Alles bij elkaar zie ik het als crisis awareness, wat dus eerder een rizomatisch karakter heeft dan een hiërarchie. Het hangt allemaal met elkaar samen.

Museum of Accidents Rizoomes
Het Museum of Accidents gevisualiseerd door Copilot. Een imaginair gebouw van een imaginair museum over echte rampen. Alsof het zelf een crisis belichaamt.

Voor de analyse van het Museum besloot ik om te beginnen met het middelste blok; de situatie. Dat is het meest concreet en kon ik uiteindelijk zelfs in de vorm gieten van een zeer korte checklist. Veel concreter kan je het niet hebben, nietwaar? Daarna volgen de twee, wat meer abstracte, blogs over het zelf en het systeem ergens deze maand. Zodra die af zijn, zal ik ze linken vanuit deze tekst.

Dit blog heb ik op zijn beurt ook weer onderverdeeld in drieën. Wat er voor de ramp gebeurt, tijdens en er na. Ja, niemand zei dat het rocket science is, crisismanagement. Maar handig is het wel, als je het nodig hebt.

Voor we aftrappen nog een kleine disclaimer. Deze crisischecklist is niet compleet, net als het Museum zelf. Het is bedoeld ter inspiratie en reflectie, niet om compleet te zijn, voor zover dat überhaupt kan. Zie het als een index om zelf verder uit te zoeken wat je interessant vindt. In veel gevallen is Rizoomes dan ook een mooi startpunt voor je wandering in crisis.

Overigens, en dan gaan we echt beginnen, verwijs ik voor definities van crisis en accidents kortheidshalve naar het blog over de kleine taxonomie van de ongewenste gebeurtenis. In het Museum loopt dat om praktische redenen wat meer door elkaar. Accidents ziet Virilio als grote incidenten, het kunnen zowel disrupties als rampen zijn. En / of crises.

1.     Ontstaan van accidents (zien)

Voor het fysieke accident (of triggerincident) er daadwerkelijk is gaat er vaak al van alles mis, blijkt uit het Museum of Accidents. Maar alleen was dat niet of nauwelijks zichtbaar. Of zoals Wagenaar, de hopelijk nog niet vergeten grondlegger van de veiligheidswetenschap in Nederland, het zegt: elk ongeval is een combinatie van structurele gebreken en toevallige omstandigheden.

De fase van het ontstaan van accidents is dus nu. Waar je bent en werkt is mogelijk al een ongewenste gebeurtenis in the making, hooguit zie je het nog niet. Daarom is zien hier het kernwoord. En Fragiliteit, als link naar het Crisis Awareness Framewerk.

Zaal voor Fragilteit Rizoomes
De Zaal voor Fragiliteit is een ruimte die lijkt te ademen met breuken en spanning. De architectuur zelf is kwetsbaar: balken hangen scheef, glas is gebarsten, kleuren zijn niet langer harmonie maar herinnering. De primaire tinten van Mondriaan zijn hier niet zuiver, maar getekend door hun eigen geschiedenis — rood als litteken, blauw als stilte, geel als waarschuwing.

Incubatie & sluimerende signalen

Een van de moeilijkst te herkennen signalen is de incubatieperiode, zoals beschreven door Brian Turner. Het kan letterlijk jaren duren voor een ramp of accident zich voordoet. Dat is het gevolg van een structurele acceptatie van kleine afwijkingen en overtredingen, waardoor er een normalisatie van afwijking plaats vindt. Met uiteindelijk, het geluk houdt een keer op, een accident.

Door anderen is ditzelfde proces ook wel drifting in failure genoemd, of normalisation of deviation. Daardoor is het ook onderdeel van een organisatiecultuur, waar mensen langzaam blind voor worden en alleen nog maar zien wat ze verwachten. Bovendien zijn er weinig mensen die voldoende overzicht hebben om alle losse signalen te kunnen verbinden tot één syndroom.

Als het uiteindelijk mis gaat ziet men het vaak als toeval, want er gebeurde toch nooit iets. Maar het toeval was juist dat er nooit wat gebeurde; alles was al mis, alleen was er niemand die het zag. Je ziet dit bijvoorbeeld in de cases van De Marbon, Turkish Airlines (in het ontwerp van de Boeing 737) en de Black Hawk. 

Complexiteit & snelheid

Virilio beschrijft in zijnoriginal accident dat elke technologie zijn ongeval al in zich heeft. Naarmate die technologie sneller wordt en complexer neemt de foutmarge navenant af en de kans op accidents juist toe. Vooral omdat de tijd en ruimte om te herstellen steeds kleiner wordt. Zie bijvoorbeeld de crash op Tenerife, Rampen in Valkenburg, de Les van de Adder, het eerste dodelijke spoorwegongeval.

Los daarvan is snelheid gedurende een accident niet constant. In het begin is die vaak langzamer, zoals hierboven ook beschreven, waarna een plotselinge escalatie kan plaatsvinden. Dat is het hockeystick patroon; een escalatie van ellende. Zeker bij branden met veel slachtoffers zie je dat gebeuren, zoals bij het Silveren Seepaerd en Hotel Polen. 

Slecht management

Als aanvulling op de eerste factor, de incubatieperiode, zie je ook vaak dat slechte governance en management samenhangt met accidents. Verantwoordelijkheden zijn versnipperd, kosten gaan boven veiligheid en/of er is een bestuurlijke zelfgenoegzaamheid van grote ego’s. Voorbeelden zie je in de Grenfell Towers, Tsjernobyl, Beirut maar ook tijdens crises als Covid.

2.    Beheersing van accidents (doen)

Bij de beheersing van accidents gaat het zowel over de inzet door hulpverleners als over het gedrag van andere actoren. De focus ligt op dingen doen: er is dreiging, een ongewenste gebeurtenis. Er moet worden gered en de schade zo klein mogelijk gehouden. De link naar het Crisis Awareness Framewerk is daarom die van Triggerincidenten.

Tentoonstelling van Triggerincidenten Rizoomes
De Tentoonstelling van Triggerincidenten is geen reconstructie van rampen, maar een cartografie van waarschuwingen. Elk object markeert een moment waarop een systeem begon te wankelen — een bout, een protocol, een menselijke aarzeling.

Besluitvorming onder tijdsdruk

In vrijwel alle blogs zie je dit lijstje voorbij komen:

Ik denk dat die tijdsdruk het meest kenmerkende element is van alle ongewenste gebeurtenissen. Snel handelen is vereist, maar hoe doe je dat als je het nog nooit gedaan hebt (bij het incident voor je neus). Je ziet dat onder andere bij Warwickshire, Moerdijk en de Koningskerk.

Door die tijdsdruk staat vaak ook de command & control onder druk. Aan het eind van een klassieke hiërarchische keten gaat er nogal eens wat mis. Dat sturingsmodel werkt moeizaam bij multi-agency incidenten, grensoverschrijdende crises en situaties met politieke lading. Zoals je kan zien bij 9/11, Fukushima en Tsjernobyl. In dergelijke gevallen werkt swarming beter: decentralisatie, adaptief leiderschap, lokale autonomie en snelle feedbackloops. 

Met het bovenstaande punt hangt ook communicatie nauw samen. Steeds terugkerend is miscommunicatie tussen diensten, verkeerde aannames over wat anderen weten en te late of te beperkte informatie naar burgers. Hoe groter het incident, hoe beperkter ook de situational awareness. Kijk naar de afhandeling van Covid, Ostankino en de Herculesramp. 

Infrastructurele beperkingen

Veel accidents tonen dat infrastructuur niet ontworpen of onderhouden is voor extreme scenario’s of verkeerd wordt gebruikt. De brandwerendheid, compartimentering en evacuatie mogelijkheden schieten dan bijvoorbeeld tekort. De fysieke wereld is vaak (nog) niet voorbereid op de intensiteit van moderne risico’s.

En dat geldt voor elke tijd; kijk naar Het eerste dodelijke treinongeval, De les van de Adder en Rampen in Valkenburg. Bij de Apollo. Maar je ziet het ook bij de Grenfell towers en de brand in het Cellencomplex naast Schiphol. 

Politiek bestuurlijke dynamiek

Steeds meer ontstaat er naast het fysieke incident ook een waaier aan mentale representaties ervan. Allerlei partijen en belangengroepen vinden er wat van en bemoeien zich ermee. Zo ontstaat er tijdens incidenten in toenemende mate een framing naar de schuldvraag in de media, die zich ook steeds vaker welwillend lenen om in te gaan op spectaculaire speculaties.

Dat proces beïnvloedt de beheersing van incidenten minstens zo sterk als de operationele kant, zeker voor de langere termijn als er allerlei bestuurlijke reflexen uit des duvels doos worden getoverd. Zie onder andere Hillsborough en de Bijlmerramp.

3.    Afloop van accidents (vasthouden)

Deze fase kent een onduidelijk begin. Vaak is het accident nog bezig als de inleidende beschietingen over de nafase al beginnen. De ramp is er nog als de crisis start: wie is de schuldige, welke barber moet hangen en wiens legitimiteit wordt aangetast? Daarom geldt hier: vasthouden! Vooral doorgaan. En is Territory de link naar het Crisis Awareness Framewerk.

Tuin van Territory Rizoomes
De Tuin van Territory is geen landschap van natuur, maar van bewustzijn. Een rizoom van territoria waar perceptie, macht en kwetsbaarheid elkaar raken. Centraal ligt de Ego‑positie, een kompassteen die de bezoeker confronteert met zijn eigen oriëntatie: Ik, Wij, Veilig, Gevaar.

De strijd om het narratief

Na elk accident ontstaat een competitie om betekenis: wie is schuldig? wat is de oorzaak? wat moet er veranderen? Dit bepaalt vaak meer dan de feiten zelf. Het narratief is al gestart tijdens het incident en vanaf daar geframed in bepaalde richtingen. Soms zelfs al voor het incident, in de incubatieperiode.

Daarom is het steeds lastiger om een begin en eind aan de crisis te herkennen en zeg ik steeds vaker dat het altijd crisis is, alleen niet altijd evenveel.

Helaas gaat het narratief vaak gepaard met hindsight bias & simplificatie. Die reduceren complexe dynamiek tot een menselijke fout, het protocol werd niet gevolgd, het was een uniek incident of met de kennis van nu zouden we het anders gedaan hebben. Diverse blogs laten zien dat die patronen zich herhalen, zoals bij de Bijlmerramp en de Herculesramp.  

Institutionele inertie

Niet zelden leidt de strijd om het narratief tot een institutionele inertie. Zelfs na grote rampen zijn veranderingen traag, worden aanbevelingen niet volledig geïmplementeerd en keren systemen weer terug naar hun oorspronkelijke toestand. Ik noem dat het perpetuum mobile van de goede voornemens. De brand in L’Innovation Brussel is wat dat betreft exemplarisch, maar ook de trage opvolging van fouten aan de Boeing 737 is treffend.

Veerkracht van gemeenschappen

Ondanks alle ellende zie je in meerdere blogs dat de lokale veerkracht sterk is en dat de sociale cohesie tussen getroffenen groot kan zijn. Al dan niet geholpen door rituelen en herdenkingen. Soms herstelt de samenleving zelfs sneller dan de instituties, zoals je zag bij Volendam.

Ook bij de MH17 kwam er een uitgebreid supportsysteem van de grond, waar dat indertijd bij Tenerife bijvoorbeeld wat minder goed lukte, net als bij de Watersnoodramp.

En soms gaat het helemaal niet goed. Zoals in Grenfell en Beirut. Veerkracht is er dus niet automatisch na een ramp, sterker nog, eigenlijk moet de veerkracht er al zijn voor het accident. Hier sluit de spiraal van voor en na het incident zich en raak je het thema van disasterstudies.

Tot zover deze analyse van de tweede S uit het 3S model, die over de situatie, het accident zelf. In het volgende blog gaan we naar het self, de derde S en leggen we de verbinding met Prohairesis (ook uit het Crisis Awareness Framewerk) en gaat het over het zelf. Wat betekent de rode draad voor jou als crisisprofessional? 

Zeer korte crisischecklist van negen lessen

Ter afsluiting en als geheugensteun: de zeer korte crisischecklist van de negen lessen uit het Museum of Accidents, met links naar het Crisis Awareness Framewerk. Vat dat niet te absoluut op. Het loopt natuurlijk allemaal in elkaar over, het is immers een rizoom.

Museum of Accidents doorsnede Rizoomes

Ontstaan (fragiliteit, zien)

  • Incubatietijd
  • Complexiteit & snelheid
  • Slecht management

Beheersing (triggerincidenten, doen)

  • Besluitvorming onder tijdsdruk
  • Infrastructurele beperkingen
  • Politiek bestuurlijke dynamiek

Afloop (territory, vasthouden)

  • Strijd om narratief
  • Institutionele inertie
  • Gemeenschapsveerkracht

Fragiliteitsanalyse met de piramide van Maslow

Leestijd: 10 minuten

De piramide van Maslow is algemeen bekend als een model waarin de veronderstelde behoeften van de mens zijn geordend in vijf lagen, oplopend van fysiologische noodzaak naar zelfverwerkelijking. Die piramide kun je in organisaties ook prima gebruiken voor fragiliteitsanalyse. Zowel met harde fragiliteit als zachte. Een nieuwe tool voor het Crisis Awareness Framewerk.

Misschien is het niet zozeer een nieuwe tool als wel een andere manier van kijken. In deze tijd van hybride dreiging, ruptuur en systeemcomplexiteit is het belangrijker om kwetsbaarheden als proces te begrijpen dan om louter risico’s te tellen.

Wat de piramide van Maslow ons wijst, zo blijkt uit dit blog, is dat systemen niet breken omdat er iets misgaat, maar omdat er al iets mis was in hun structuur of behoeften.

Als je dat eenmaal door hebt kun je risico’s niet alleen als bedreiging te zien, maar ook als een signaal van waaruit een systeem wil groeien, sterker wil worden. Ik beschouw het daarom als een vorm van antifragiliteit die goed aansluit op het Crisis Awareness Framewerk.

Om die laatste nog even kort samen te vatten: de kern van het Crisis Awareness Framewerk wordt gevormd door fragiliteit, territory en triggerincidenten. Anders gezegd: door de status van een organisatie, de ontwikkelingen in, rond en met diens omgeving en incidenten die de organisatie in crisis kunnen storten door een specifieke constellatie van die drie elementen.

Dit is de originele piramide van Maslow, afkomstig van Wikipedia. Het is ooit bedoeld geweest als motivatietheorie, volgens Maslow zelf slechts als illustratie. Ondanks dat de piramide nooit wetenschappelijk is bewezen, wordt hij wel veel toegepast. Kennelijk spreekt het wel aan.

Crisis Awareness is dat je daar zicht op hebt, begrijpt wat er gebeurt en kunt voorspellen hoe het verder gaat. Daarvoor schreef ik ooit al over de kwetsbaarheidsanalyse met de Rumsfeld matrix en de Handreiking Black Swan Analyse. Met dit blog voeg ik daar de Maslow analyse aan toe.

Maslow

De piramide van Maslow gebruik ik als een manier om een op gestructureerde manier anders naar fragiliteit en kwetsbaarheden te kijken. Om dat goed te doen is de eerste stap het vertalen van psychologische behoeften, zoals Maslow ze zag, naar organisatorische aandachtsgebieden. Dat zie je terug in onderstaande tabel.

Psychologische behoefteOrganisatorische fragiliteit
Primaire biologische behoeftenKwetsbaarheid Basisinfrastructuur
Bestaanszekerheid & veiligheidBeveiligings- en compliance kwetsbaarheid
Sociale behoefteSamenwerkings- en afhankelijkheid kwetsbaarheid
ErkenningReputatie & legitimiteit kwetsbaarheden
ZelfontplooiingKwetsbaarheden voor strategie & innovatie

Zoals je misschien merkt lijkt het of ik kwetsbaarheid en fragiliteit door elkaar gebruik. Deels is dat zo, maar er is wel degelijk een verschil. Waar fragiliteit op een as zit met robuustheid en daarmee iets uitdrukt over de status van een organisatie of situatie, is kwetsbaarheid slechts een zwakke plek die niet persé tot een fragiele organisatie leidt.

Maar, hoe meer kwetsbaarheden er zijn, hoe groter de fragiliteit is. Tegelijkertijd kan ook een robuuste organisatie kwetsbaarheden hebben, maar die zal de boel niet doen breken. Er is dus altijd een precaire verhouding tussen kwetsbaarheden, fragiliteit en robuustheid.

Het is aan jou als crisisprofessional om dat uit te zoeken voor jouw organisatie.

En daar kan de piramide van Maslow dus bij helpen. Naast reguliere kwetsbaarheden voeg ik er af en toe ook hybride varianten tussen. Daar kan je tegenwoordig niet meer omheen.

Harde fragiliteit

We beginnen met harde fragiliteit. Harde fragiliteit (of harde robuustheid) zijn de onderwerpen en kwetsbaarheden die je goed kunt definiëren en meten. Bijvoorbeeld het vermogen van je noodstroom, redundantie van IT systemen en back-ups van je data.

Met de opkomst van social media en de smartphone werd dit een veelverzonden meme. De piramide van Maslow met Wifi als meest fundamentele behoefte. Tijdens corona gingen ook dergelijke plaatjes rond met WC papier in plaats van Wifi. Dat was in de eerste dagen van de lockdown volledig weggehamsterd.

Zelfs organisatiecultuur.

Dit zijn ook precies de voorbeelden die je uit reguliere analysemethodes op het gebied van risico’s en business continuïteit haalt. Ik heb er ter illustratie eens elf per laag op een rijtje gezet. Verre van compleet, maar het geeft wel een indruk van de kwetsbaarheden op de verschillende lagen.

Sommige daarvan verwijzen tevens naar eerdere blogs over betreffende onderwerp die ongeveer over hetzelfde risico gaan. Omdat leren in verhalen nu eenmaal beter past bij Rizoomes.

Fysiologische laag: basisinfrastructuur

In de fysiologische laag zitten de kritieke afhankelijkheden. De fundamentele dingen die een organisatie “in leven” houden. Zoals nutsvoorzieningen, netwerken, distributieketens. Eigenlijk alles waarvan je dacht dat het altijd goed geregeld was.

Of had moeten zijn.

Die aanname is één van de grootste risico’s bij de basisinfrastructuur. Enkele meer specifieke kwetsbaarheden:

Dit zijn geen spectaculaire risico’s, maar ze vormen wel de achilleshiel van elk systeem. Een vergeten patch, een zieke sleutelfunctionaris, als deze laag faalt, stopt alles.

Daarom is het ook de laag waar hybride tegenstanders vaak op mikken: verstoringen van energie, telecom, logistiek of digitale infrastructuur hebben een disproportioneel groot effect op systemen.

Single points of failure, lage redundantie die nooit getest wordt en hoge afhankelijkheid van derden of één expert zijn hier indicatoren van fragiliteit.

Veiligheidslaag: beveiligings- & compliancerisico’s

In de veiligheidslaag raak je aan opzet, aan daders en aan doelbewuste handelingen om iets of iemand te raken. Het is een security laag, in brede zin, op alle vlakken van je organisatie.

Een algemeen risico in deze laag is het ritueel van de geruststelling. “We hebben onze risico’s in beeld en de KPI’s staan op groen.” Maar dat is soms niet meer dan een papieren werkelijkheid. Een rijtje met voorbeelden:

In de veiligheidslaag staan sabotage, cyberaanvallen, ransomware, juridische ellende en desinformatiecampagnes centraal. Het is de laag die in moderne hybride oorlogsvoering cruciaal is: tegenstanders zoeken naar manieren om systemen onveilig te maken, onzekerheid te creëren en vertrouwen in bescherming te ondermijnen.

Indicatoren van fragiliteit zijn de afwezigheid van actuele dreigingsbeelden, reactieve in plaats van proactieve beveiliging en onvoldoende detectie & response paraatheid en slagkracht.

Het Maslow Vulnerability Model is getekend door Copilot en niet geheel foutloos. Maar het geeft wel een aardige indruk van het geheel.

Sociale laag: samenwerking- & afhankelijkheidskwetsbaarheden

De sociale laag gaat over samenwerking, over teams en organisatiecultuur. En leiderschap. Maar ook over faillissement of uitval van kritieke leveranciers. Deze laag is niet zozeer een proces als wel een weefsel, die scheurtjes gaat vertonen bij microspanningen.

Kleine irritaties, misverstanden, teams die elkaar niet meer kunnen vinden, het zijn de voorbodes van gedoe die vaak laat erkend worden. Te laat. Een rijtje:

Communicatie en vertrouwen horen expliciet in deze laag: het is de lijm die samenwerking in en tussen organisaties mogelijk maakt. In hybride dreigingen is dit dan ook één van de meest aangevallen lagen, vaak heel indirect: beïnvloedingsoperaties, polarisatie, manipulatie van groepen en sociale fragmentatie zijn bekende tactieken.

Verhoogde interne conflicten, gefragmenteerde besturing en verminderde (crisis)coördinatie zijn tekenen van fragiliteit

Waarderingslaag: Reputatie & legitimiteitrisico’s

Langzamerhand zijn we bij crises aangekomen. Deze kwetsbaarheden gaan over ondermijning van gezag, verlies van legitimiteit en autonomie om je eigen koers te varen. Maar ook over medewerkers die zich niet gezien voelen, verlies van vertrouwen en betekenis. Zoals:

Statelijke actoren richten zich op nationaal niveau vaak op deze laag. Het ondermijnen van vertrouwen in overheid, wetenschap, media of leiderschap is een effectieve manier voor hen om systemen van binnenuit te verzwakken.

Dat geeft ook een indicatie aan welke organisaties dan als eerste de pineut zijn. Wees daar bewust van; soms is je symbolische waarde belangrijker dan je feitelijke waarde.

Indicatoren van fragiliteit zijn hier verlies van publieke steun, een inconsistente communicatiestrategie (zwabberen) en politieke of organisatorische instabiliteit.

Zelfactualisatie: gevaren voor strategie & innovatie

Fragiliteit in deze laag zorgt voor een slechte lange termijn overleefbaarheid. Met gefnuikte ambities tot gevolg. Het is de fragiliteit van systemen die niet meer kunnen worden wie ze moeten zijn. Bijvoorbeeld door:

Dit is de laag waar verstoringen pas laat zichtbaar worden, maar waar de lange termijn schade het grootst is. Het is ook de laag die in veel analyses buiten beschouwing blijft. “Wat heeft innovatie nou met kwetsbaarheid te maken?” Nou, een systeem dat niet meer kan vernieuwen, verliest uiteindelijk zijn veerkracht en concurrentievermogen.

Je merkt het onder andere aan een gebrek aan innovaties, simpele of alleen maar korte termijn strategieën (meer-van-hetzelfde-in-andere-woorden is dan de strategie) en een afhankelijke of kwetsbare marktpositie.

Harde fragiliteit overziend

Zo alles bij elkaar geeft de piramide van Maslow met een risicobril op een logische gelaagdheid en overzicht van kwetsbaarheden:

  • Eerst moet de basis kloppen (infra, veiligheid)
  • Dan samenwerking en cultuur
  • Daarna komt strategische wendbaarheid en vernieuwing
Maslow himself. Geboren op 1 april 1908 en overleden op 8 juni 1970.

De piramide dwingt je om risico’s niet als losse items te zien, maar als delen van een ecosysteem van behoeften, die omgekeerd beredeneerd de kwetsbaarheden in beeld brengen.

Hoe groter en kritieker het aantal kwetsbaarheden, hoe fragieler de organisatie is.

Maslow helpt je te denken in afhankelijkheden en escalatiepaden: een cyberaanval op een datacenter (fysiologisch) kan binnen 24 uur leiden tot reputatieschade (waardering) en binnen maanden tot verlies van strategische positie (zelfactualisatie). Om nog maar te zwijgen over de interne spanningen die zo’n incident kan oproepen (sociale laag).

En dat is dan alleen nog maar op harde fragiliteit.

Zachte fragiliteit

Want wie lang genoeg in crisismanagement werkt, weet namelijk dat risico’s zich nooit alleen maar manifesteren als objecten met een begin en een eind. Ze gedragen zich ook als stromen, als velden. Als dynamieken die door systemen en lagen heen bewegen, soms traag, soms explosief, maar altijd met en aan elkaar verbonden.

Zachte fragiliteit is daarom een rizomatische kwetsbaarheid. Het ontstaat waar aannames onzichtbaar worden, routines niet meer worden bevraagd, mensen stoppen met waarnemen en organisaties hun eigen mythologie gaan geloven. De fragiliteit van zelfgenoegzaamheid.

Voor zachte fragiliteit moet je begrijpen dat alle lagen van Maslow met elkaar verbonden zijn. Eigenlijk zijn het geen lagen, maar spanningsvelden. Het zijn condities van een systeem.

  • Fysiologisch: infrastructuur, energie, data, mensen
  • Veiligheid: bescherming, detectie, juridische stabiliteit
  • Sociaal: cohesie, samenwerking, afhankelijkheden
  • Erkenning en waardering: legitimiteit, reputatie, cultuur
  • Zelfactualisatie: strategie, innovatie, toekomstvermogen

En ja, dit is het moment waarop mijn analyse iets meer metafysisch wordt. Sommigen zullen het zien als slap geleuter. Maar die werken dus nog niet lang genoeg in crisismanagement 😊. Want de risico’s en kwetsbaarheden die systemen breken zijn vaak juist zacht. Ze huizen in de bovenste lagen van de piramide. Precies daar waar organisaties het minst meten.

Waar de Black Swan ook zit. Net buiten je tunnelvisie.

Fluisterende risico’s

In de strategische laag zijn de risico’s traag, als erosie: je merkt de afkalving pas als je gaat kijken en ziet de kustlijn verdwenen is. Waar organisaties te weinig naar kijken in hun fragiliteit analyse:

  • Verlies van kritische kennis en ervaring
  • Afhankelijkheid van geopolitiek kwetsbare technologie
  • Innovatiestagnatie door bureaucratische inertie
  • Strategische beïnvloeding door externe actoren
  • Langzame degradatie van besluitvormingskwaliteit

Dit zijn risico’s die geen alarmsignaal geven. Ze fluisteren.

In de erkenning- en waarderingslaag wordt reputatie vaak te eenzijdig opgevat als communicatieprobleem. Maar reputatie is een systeemconditie: het bepaalt of stakeholders je geloven, volgen, vertrouwen. Als dat niet zo is ontstaat er langzaam:

  • Erosie van interne geloofwaardigheid
  • Leiderschap dat niet meer wordt vertrouwd
  • Een cultuur die incidenten verergert in plaats van absorbeert
  • De situatie dat narratieven door tegenstanders worden gekaapt

Reputatie is dus geen laag bovenop het systeem; het is de lijm die alles bij elkaar houdt.

In de sociale laag wordt gauw duidelijk dat risico’s en crisisrespons een relationele activiteit zijn. Daarom zijn de grootste risico daar onder andere:

  • Silo’s die informatie vasthouden
  • Ketenpartners die elkaars taal niet spreken
  • 4th‑party afhankelijkheden die niemand in beeld heeft
  • Polarisatie binnen teams of tussen organisaties
  • Fragmentatie van governance tijdens escalaties

Vanuit de blik van zachte fragiliteit zijn dit zijn geen incidenten, maar condities die incidenten versterken. Het zijn escalatiefactoren.

Kwetsbaarheid lezen

Deze fluisterende risico’s moet je dan ook niet alleen maar in een register zetten. Je moet ze lezen en horen, met behulp van de piramide van Maslow. Zowel door vast te leggen wat er mis kan gaan aan de hand van een checklist, als door te luisteren naar welke behoeften het meest gespannen staan.

  • Is het energie?
  • Is het legitimiteit?
  • Is het vertrouwen?
  • Is het samenwerking?
  • Is het de strategische richting?

Zoek niet de risico’s zelf, maar kijk in de laag eronder en eromheen. Naar de condities die risico’s veroorzaken. Zoek daar naar de dunne plekken, waar systemen breken. Zoals:

  • (Cognitieve) monoculturen in technologie
  • Detectie die alleen ziet wat het kent
  • Afhankelijkheid van één leverancier
  • Besluitvorming die alles vertraagt
  • Organisatiecultuur die slecht nieuws onderdrukt
  • Strategische horizon die te kort is of niet strategisch

In hybride oorlogsvoering zullen de boeven ook zoeken naar zulke zwakke plekken. Ze vallen geen object aan, maar een behoefte. Hun targets zijn niet IT, maar continuïteit en veiligheid. Of cohesie en legitimiteit. Misschien zelfs toekomstvermogen, als ze geduld hebben.

Meestal een mix van alles.

Net-alsof-checklist

De vraag is natuurlijk wat je nu kan gaan doen. Daarvoor maakte ik deze net-alsof-checklist. Die ook weer verre van compleet is. Maak er dus vooral zelf eentje, want jij kent je eigen organisatie het best. Dus ter illustratie:

  • Doe regelmatig een Maslow‑scan. Check elke laag op human bias zoals tunnelvisie. Wat is er niet gezien:
    • Waar zit de grootste spanning?
    • Wat is de dunste plek?
    • Welke afhankelijkheid wordt het meest onderschat?
    • Waar zijn we traag in reageren?
    • Wat is de langzaamste erosie?
    • Waar vertrouwen we (ongemerkt) op mensen in plaats van processen?
  • Voer regelmatig narratieve audits uit. Daarin vraag je niet naar risico’s, maar naar verhalen. Die onthullen wat registers verbergen:
    • Waar ging het bijna mis?
    • Wanneer hadden we geluk?
    • Waar voelde het systeem fragiel?
    • Waar is improvisatie structureel nodig?
    • Waar was samenwerking stroef?
  • Scan continu de strategische horizon. Kijk bijvoorbeeld naar:
    • geopolitieke afhankelijkheden
    • technologische lock ins
    • talentstromen
    • innovatie capaciteit
    • institutionele legitimiteit
    • organizational blindness

Alles bij elkaar is de piramide van Maslow niet zozeer een checklist als wel een kompas om te navigeren in en door de complexiteit van organisaties. Het is exploreren naar de condities die risico’s veroorzaken, niet het zoeken naar risico’s zelf. Dat onderscheid is niet altijd makkelijk te maken en dan doe je het lekker niet.

Pak je gewoon alles.

Ja, dat kan.


« Oudere berichten

© 2026 Rizoomes

Thema gemaakt door Anders Noren — Boven ↑