De essentie van een Weerbaarheid Management Systeem (WMS) is om inzicht te geven in de weerbaarheid van de reguliere organisatie, de normale bedrijfsvoering. Hoe weerbaar ben je in de vanzelfsprekendheid van alledag? Dat moet geen specialisme zijn, eerder een tweede natuur. Met het WMS als kompas en niet als doel op zich.
Het was ergens in 2014 dat ik op Schiphol begon met een programma onder de naam CrisisWise. Het doel was de crisisorganisatie te versterken, maar al gauw werd duidelijk dat het net zo goed om business continuity en dreiging ging.
Wat legt de boel plat?
Daar ging het om. En gaat het nog om.
Terugkijkend is het weerbaarheid avant la lettre. Met misschien nog wel een plusje; ook de afnemende externe waardering van een organisatie werd onderdeel van CrisisWise en gaf mede richting aan nieuwe definities voor crisis, disruptie, dreiging en emergency. Zie het blog over de kleine taxonomie van de ongewenste gebeurtenis.
En ook: Kan de overheid crises aan?
Al heel gauw werd daarnaast de vraag gesteld hoe we de verbeteringen aan de crisisorganisatie structureel in kaart konden brengen. Was het mogelijk er een managementsysteem van te maken? Een Weerbaarheid Management Systeem (WMS) misschien wel?
Weerbaarheid Management Systeem
Lang verhaal kort: dat kon.
Ik pakte de British Standard 11200 erbij (de voorloper van de ISO 22361) en tweakte hun plaatje van een crisis management systeem. Dat werd dit model, de ruggengraat van mijn latere afdeling operational resilience:

Maar het werd nooit een managementsysteem in de traditionele zin van het woord. Vanwege de volatiliteit van dreigingen en fragiliteit is het meer een kompas om je door woelige baren te loodsen dan een vaststaand stelsel van maatregelen in een PDCA-loop.
Omdat de context en status van je organisatie continu verandert is het belangrijk om real time zicht op je weerbaarheid te hebben. Daarbij lopen korte- en langetermijn maatregelen steeds door elkaar heen, net als response en recovery. Zelfs anticipation is al een vorm van response, een beweging die glad strijkt nog voordat er een ongewenste gebeurtenis heeft plaatsgevonden.
Anticipation is movement in response to something that is about to happen. Althans, zo benader ik het in ons getweakte WMS.
Daarnaast zie ik de organisatie en zijn context als een complex adaptief systeem (CAS). De essentie van een CAS is dat je eigen acties mede bepalend zijn voor de status en ontwikkeling van het CAS. Dat vraagt om een real time benadering van continue monitoring en interventie; alles wat je doet kan zowel bedoelde als onbedoelde gevolgen hebben, in het nu en in het straks.
En zelfs in het verleden. Kom ik nog op terug zo, als het gaat over de biografie en weten.
‘Iets wat in de jeugd gebeurd is, is dikwijls het gevolg van een voorval op oudere leeftijd’.
Marten Toonder
Dan voldoet een regulier managementsysteem niet goed omdat de PDCA cyclus te traag is om de ontwikkelingen bij te houden. Een WMS is daarom noodzakelijkerwijs meerlaags, adaptief en gericht op korte en lange termijn, waarin tijdigheid belangrijker is dan volledigheid. Dat is wat ik bedoel met dat kompas: navigeren in een multipliciteit.
Door het rizoom.
Overigens is het Crisis Awareness Framewerk (CAF) natuurlijk een weerbaarheid management systeem op zichzelf.

Situational Awareness
De kern van het WMS zit in het midden. Learn & Review en Audit & Test zijn manieren om de organisatorische situational awareness op het goede niveau te krijgen. Dat is een belangrijke taak voor mijn afdeling operational resilience en wordt gevoed door twee loops.
De rechter loop is de respons loop, inclusief recovery. Daar vindt de daadwerkelijke incidentbestrijding plaats. In het hoofdstuk over triggerincidenten lees je er veel meer over. Die response wordt niet uitgevoerd door specialisten, maar door de reguliere medewerkers in de dagelijkse operatie.
Want in de loop der jaren heb ik geleerd dat zowel response als recovery van disrupties en dreigingen onderdeel moeten zijn van je normale bedrijfsvoering. Weerbaarheid doe je dagelijks met iedereen in je organisatie. Het is geen specialisme dat gekooid zit te wachten tot ze los mag.
Voor organisaties met heel specifieke risicoprofielen is soms wel een gespecialiseerde dienst nodig, bijvoorbeeld een luchthavenbrandweer. Maar ook dan is het aan te raden die zo veel als mogelijk in reguliere activiteiten te betrekken. Want iets wat je zelden doet, doe je zelden goed. Menno van Duin zei het al.
Een belangrijk onderdeel van de rechter loop is het inschatten van schades door ongewenste gebeurtenissen. Want het is niet de bedoeling dat je alles voorkomt, dat maakt de organisatie duur en niet effectief. Zolang de schade binnen de verwachting van het WMS blijft is de weerbaarheid op orde. Precies dat is wat je met Learn & Review in kaart wil brengen en is daarmee een onderdeel van je Situational Awareness.
Komen we vervolgens bij de linker loop. Dat is een continue interactieve stroom van kijken, denken en doen om de gewenste weerbaarheid te richten en in te richten. Je zet de boel klaar om in de rechter loop in te kunnen zetten.
Getraind en getest.
Kijken doe je naar de kwetsbaarheid van je organisatie en de dreiging uit de omgeving. In de hoofdstukken over fragiliteit en territory vind je nog veel meer verhalen over die onderwerpen. Zoals Technical Debt, Metastabiliteit, Fragiliteitsanalyse met de Maslow Piramide en de Handreiking Black Swan Analyse. En natuurlijk In staat van Onvree.

Denken gaat over assessment, checken of de getroffen maatregelen nog wel kloppen of al dan niet tijdelijk moeten worden opgetopt. Adaptatie is dat, je aan de vigerende situatie aanpassen. Dat is mede bepalend voor je weerbaarheid. Maar het gaat ook over risicomanagement en veiligheidskunde. Blogs daarover vind je in deze link.
Doen betreft het nemen van maatregelen, ter mitigatie en ter preparatie. Het meest specifiek vind je dat terug in het blog over de dreigingsdriehoek. Daar ga ik hier niet verder op in. Maar doen gaat ook over het voorbereiden van de passieve respons en het bouwen van systemen als noodstroom, camera’s en cybersecurity. Om er maar een paar te noemen.
Weten
En dan is er nog een vierde factor, weten. Weten gaat over het verhaal van de organisatie, de biografie. Gebaseerd op het boek Tegenwind van Anna Enquist paste ik haar definitie van een patiënt aan naar dat van de organisatie.
“De organisatie is zijn verhaal. Dat verhaal is in de loop van het bestaan geconstrueerd op grond van ervaring en beleving. Het kan dus behoorlijk los staan van de realiteit, van de objectieve feiten, de beleving wordt immers gestuurd door de interpretatie die de organisatie aan de feiten geeft en die is weer afhankelijk van de ontwikkelingsfase waarin de organisatie verkeert.”
Weten is ook zachte fragiliteit; zichtbaar, voelbaar maar niet meetbaar. En zachte robuustheid, melancholisch flaneren.
Kijken, denken, doen en weten zijn daarmee de vier steunpilaren van een WMS. Een WMS moet de organisatie volgen; laat het systeem bij je organisatie passen en niet andersom. Het WMS moet accommoderen, niet assimileren; het is een middel en geen doel op zichzelf.
Certificering van weerbaarheid is in mijn optiek dan ook zinloos en loopt zijn doel voorbij, zoals helaas ook met de veiligheidsladder en het meten van safety culture is gebeurd. Dat risico ligt met de nieuwe Wet Weerbaarheid Kritieke Entiteiten ook op de loer. Slimme sheets, aangeboden door antipathische adviesbureaus zonder skin in the game.
Maar de vinkjes staan op groen.
Dat dan weer wel.
Naschrift: Korte reflectie op de veiligheidsladder
De veiligheidsladder is een ingewikkeld fenomeen. De vijf treden zouden meetbaar moeten maken dat je safety culture op orde is. Bij trede vijf ontstaat er dan een lastige paradox: een High Reliability Organisation (HRO) is een naar betrouwbaarheid strevende organisatie en die zal zichzelf nooit als betrouwbaar bestempelen.
Omdat je niet weet wat er kan gebeuren; knightian uncertainty is dat.
Er moet daarom altijd ruimte zijn voor echte twijfel, voor chronic unease, het idee dat het nooit af is. Per definitie is een ladder met een bovenste trede dus fout. Iedereen die daar uitkomt, is daar dus niet.
De ViA, Veiligheid in Aanbestedingen maakt die paradox nog pregnanter omdat er financiële prikkels aan zitten die het behalen van de vinkjes groter maakt. Safety as Imagined en Safety as Done liggen dan ver uiteen.
Wat niet betekent dat je het niet moet doen. Maar als er financiële stimulatie voor nodig is, is het geen intrinsieke veiligheid en ligt nepsafety op de loer. Hopelijk wordt die valkuil bij weerbaarheid vermeden.



































