De elasticiteit van risico’s leidt in toenemende mate tot een overschatting ervan in het publieke debat. Bovenop de vanouds wetenschappelijke basis is een sociaal politieke laag ontstaan die meer gaat over wenselijkheid dan werkelijkheid. Erris Kep is daar de belichaming van: Risico is Kans x Effect x Perceptie. Houd de P op 1, als het een beetje kan.
Om niet nader te specificeren redenen moest ik de afgelopen weken regelmatig aan Walter Zwaard denken. Onze laatste gedachtewisseling vond plaats in een hotel nabij Delft, waar ik toch al was vanwege een les die ik gaf voor de MOSHE opleiding en hij toevallig ook, in verband met andere werkafspraken. Het werd een kleine reünie van oude veiligheidskundigen.
Gezellig.
Walter en ik spraken over risicoanalyses en de toenemende kloof die ik zag tussen het technisch risico en de sociale perceptie daarvan. Het ging er in sommige gevallen steeds minder om wat het risico echt was, maar wat men van het risico vond. Risico is een mening geworden, betoogde ik, net zoals crisis. Daar had ik in ‘De evolutie van crisis’ al eens uitgebreid over geschreven.
Met risico’s gebeurt in zekere mate steeds meer hetzelfde. Perceptie vergroot zijn grip op het risicodebat. Precies daarom stelde ik voor om de bekende formule van Risico is Kans maal Effect uit te breiden met Perceptie.
R = K x E x P.
Oftewel, Erris Kep.
En, zo ging ik door, we maken van Erris Kep een risico kabouter. De risicabouter. Als symbool van de risico’s die door onvoldoende wetenschappelijkheid te groot of te klein worden gemaakt. Dat vond Walter een mooi beeld en we besloten er op een volgende afspraak over door te praten. Helaas is die niet meer gekomen, maar daarmee is Erris Kep niet weg.

Elasticiteit
Want wat perceptie doet, is van een technisch risico een sociaal-politiek risico maken. Het voegt beleving en mening toe aan feiten. Dan hebben we het eigenlijk over elasticiteit. Risico-elasticiteit is de mate waarin het risico verandert door onderliggende variabelen. Is het risico elastisch, dan reageert het heel sterk. Reageert het niet of nauwelijks, dan is het inelastisch.
Hoe elastischer een risico is, hoe minder invloed je hebt op de maat ervan. Het risico rekt mee met emoties, framing, context, media, heuristieken. Kleine technische veranderingen kunnen bijvoorbeeld grote perceptiesprongen veroorzaken. In die zin zijn risico en crisis aan elkaar verbonden.
Je kunt het zelfs modelleren:
R = K × E × P waar P de elasticiteit van het risico bepaalt.
- P < 1 → risico wordt onderschat
- P = 1 → risico wordt technisch correct ingeschat
- P > 1 → risico wordt overschat
Dit maakt ook zichtbaar dat een risico‑matrix slechts twee dimensies bevat (K × E), terwijl de praktijk drie dimensies kent (K × E × P). Mijn stelling is daarom dat sociaal politieke risico’s te vaak worden onderschat door een te technische benadering van organisaties, die zich daarmee soms lelijk in de nesten werken.
Zeker bij organisaties die nog niet of niet zo vaak negatief in de (social)media terecht zijn gekomen. Er zijn trouwens ook organisaties die juist te veel gedreven worden door perceptie en hun wetenschappelijke motivering bagatelliseren. Dat is ook niet goed.
Vul die perceptie dus in na je technische analyse. En ja, dan heb je dus twee risico’s rondom dezelfde activiteit of ongewenste gebeurtenis. Het verschil ertussen is wat je moet zien te managen.
Slovic
Nou is het niet de bedoeling om hier met hele grote ingewikkelde formules te komen en dik te gaan zitten rekenen. Het gaat meer om het besef van die elasticiteit en wat dat doet met een te strakke benadering. Daar kan zo’n formule bij helpen.
Paul Slovic schreef er al over in 1987, de klassieker Perception of Risk. Daarin zegt hij:
“The limitations of risk science, the importance and difficulty of maintaining trust, and the subjective and contextual nature of the risk game point to the need for a new approach -one that focuses on introducing more public participation into both risk assessment and risk decision making to make the decision process more democratic, improve the relevance and quality of technical analysis, and increase the legitimacy and public acceptance of the resulting decisions”.
Slovic onderkent twee hoofdvariabelen in de perceptie van risico: onbekendheid en afschrikwekkendheid. Die twee variabelen zijn opgebouwd uit factoren als controleerbaarheid, zichtbaarheid, eerlijkheid, catastrofaliteit en latentie.
Wat er in jouw specifieke cases als perceptiefactoren wordt gezien is een kwestie van goed kijken in je omgeving. Territory is het deel van crisis awareness dat daar over gaat, maar naar mijn idee geldt er precies hetzelfde voor risk awareness.
Volatiliteit
Een ander belangrijk, vaak onderschat kenmerk van perceptie is de volatiliteit van risico’s. Risico’s zijn geen vaste gegevens die in K x E zijn gebeiteld, het zijn dynamische factoren die zich continu ontwikkelen in een complexe omgeving.
Klassiek risicomanagement gaat uit van drie (soms discutabele) aannames:
- risico’s zijn stabiel
- risico’s zijn los van elkaar te beoordelen
- risico’s veranderen alleen wanneer K of E verandert
Maar in de praktijk gebeurt er veel meer. Ongelijksoortige risico’s worden aan elkaar gekoppeld tot een groter nieuw risico, herhaling leidt ook tot een groter risico, net als sequenties die tot een (al dan niet aanwezig) patroon worden geïnterpreteerd. Net zo makkelijk worden incidenten uit andere landen en bedrijven aan een risico gekoppeld.

En er zijn risicomakelaars, net zoiets als crisismakelaars. Vaak zijn het de usual suspects.
Een ongewenste gebeurtenis is in die opvatting niet zozeer de uitkomst van een risico, maar een herdefinitie van dat risico. Incidenten zijn feedbacksignalen die het risicolandschap herschikken. Daarom is een vast risicomanagementsysteem te rigide: het probeert een dynamisch veld te vangen in statische categorieën.
Dat moet dus anders.
Denk ik.
Drie lagen
Volgens mij is een meerlagig risicomanagement belangrijk om te voorkomen dat risico-elasticiteit een crisis wordt. Ik zie deze drie lagen voor me in een dynamisch risicomanagementsysteem.
- De technische laag. De berekende kans × effect. Hier bepalen deskundigen de fysieke en operationele parameters om de risico’s te berekenen. In een matrix. Dit soort feitelijkheden bepalen wel het wetenschappelijk fundament.
- De perceptielaag. Daar wordt de elasticiteit van het risico ingeschat op basis van de Slovic variabelen, zoals angstwekkendheid, onbekendheid, beheersbaarheid, rechtvaardigheid en gevoelswaarde. De delta tussen techniek en perceptie is je uitdaging.
- De strategische laag. Die volgt de dynamiek van ongewenste gebeurtenissen en de herdefinitie van risico’s in de tijd die daaruit volgt. Eigenlijk zijn het escalatie- en complicatiefactoren. Als die de strategische doelen van een organisatie bedreigen is interventie noodzakelijk.
Mocht uit dit verhaal het beeld ontstaan dat ik kritisch ben over technische risicoanalyse, dat is niet het geval. De technische laag is het fundament en van groot belang om de andere lagen goed te kunnen ijken. Want wij willen immers de effectieve werkelijkheid onthullen, niet de gewenste werkelijkheid, Machiavelli zei het al.
Omkering
De gewenste werkelijkheid wordt namelijk gemaakt met beleid; die volgt idealiter uit de wetenschappelijke feiten en rationele kosten – baten analyses.
Juist daar bespeur ik een zorgelijke ontwikkeling. In toenemende mate zie ik wetenschappelijke adviezen niet meer (alleen) gebaseerd zijn op feiten, maar op wenselijkheid. De basis is niet meer wetenschappelijk, maar gericht op perceptie. Ik schreef daar al eens bezorgd over in een boekbespreking van Omarm de Chaos, het pamflet van Jan Rotman.
Want wetenschappers moeten wel wetenschappelijk blijven en zich niet opeens begeven in de perceptie laag. Daar is het al veel te druk met iedereen die terecht of onterecht ergens iets van vind.
Vooral de Gezondheidsraad (GR) maakt het daarbij soms bont en stapt gemakkelijk van haar eigen wetenschappelijke standaarden af als het beleidsmatig beter uitkomt. Onlangs adviseerde de GR bijvoorbeeld om alcohol te denormaliseren, omdat er geen veilige ondergrens zou zijn. Interessant genoeg blijkt dat niet zonder meer uit hun eigen rapportage.

Volgens deze gegevens gaan vrouwen die 2,5 glas per dag drinken niet eerder dood dan vrouwen die niet drinken. Voor mannen ligt die grens bij 4,5 glas. Eigenlijk is dat dus een meetbaar technisch risico, K x E.
Maar daarna koppelen ze het technisch risico aan allerlei andere risico’s en maken er een sociaal politiek risico van. Dat de GR zegt dat er geen veilige norm van alcoholgebruik is, komt omdat zij allerlei andere risico’s van alcohol gebruik aan elkaar koppelen. Ze doen precies wat de perceptie laag in risico-elasticiteit beschrijft: alles aan elkaar plakken wat niet bij elkaar hoort.
Ja, dan worden relatief kleine risico’s (een woordencombinatie die regelmatig opduikt bij de GR maar niet nader gekwantificeerd wordt) vanzelf groot. Al helemaal omdat alle baten van alcohol niet in de analyse worden meegenomen. In het vak heet dat asymmetrische risico‑constructie: alle nadelen tellen mee, maar de voordelen niet.
En daar zit mijn probleem. Of je vertegenwoordigt als wetenschap de technische laag, of de perceptie laag. Maar je mag ze niet ongestraft door elkaar gooien. Dat je wetenschapper bent betekent niet dat je wenselijk beleid als wetenschappelijk kunt afstempelen. Een feit mag nooit een mening worden. Gebruik risico-elasticiteit dus niet als wetenschappelijke methode.
Of benoem het. Maar doe er niet vaag over.
Voorzorgsprincipe
Onder invloed van de sociaal politieke risico laag gebeurt er ook nog iets anders. Er wordt steeds meer gebruikt gemaakt van het voorzorgsprincipe om risico’s te beheersen. Officieel omdat men de onzekerheid te groot vindt, maar in de praktijk wil men zich steeds minder graag branden aan een lastig besluit.

En dat is jammer, want het voorzorgprincipe zou je alleen moeten gebruiken bij risico’s die onomkeerbare effecten hebben, zoals het gebruik van ongeteste genetische modificatie in buitenopstellingen. Je sluit er namelijk de positieve effecten van risico’s mee uit. Er zitten ook baten aan risicovolle activiteiten. En recovery is ook een prima methode voor risicobeheersing.
Interessant hierbij is dat principes als veerkracht en antifragiliteit, waar men het graag over heeft tegenwoordig, vaak niet gebaat zijn bij het voorzorgprincipe. Systemen worden sterker door ze belasten, niet door ze te ontzien. Groeiende beheersing is niet hetzelfde als alles proberen te voorkomen.
De essentie blijft volgens mij dat risicomanagement niet gaat om het vermijden van verlies alleen, wat het steeds meer lijkt te worden, maar om het op rationele wijze afwegen van kosten en baten bij onzekerheid. Die je afzet in de tijd, dus voor zowel de korte- als lange termijn effecten.
Maar die bijvoorbeeld ook de concurrentieverhoudingen in de gaten houdt, het behoud van gezag en strategische positie en ruimte om keuzes te kunnen blijven maken. Voor mij blijft daarbij het principe van Zugzwang overeind: neem het besluit dat je uiteindelijk de beste voortgangspositie oplevert.
Een besluit is namelijk niet alleen het einde van een proces, maar ook het begin van een ander.
Voor goed risicomanagement is een wetenschappelijke basis met rationele afwegingen dus onontbeerlijk. Dat daarbij de sociaal politieke en strategische laag ook relevant zijn staat buiten kijf. Je hebt er mee te dealen. Dat laat onverlet dat de boodschap van Erris Kep heel duidelijk is:
Houd de P op 1!
De brand in De Kelders is een mooi voorbeeld van risico-elasticiteit. Daarom staat ie in het Museum of Accidents.
Door de jaren heen heb ik verschillende blogs over risicomanagement geschreven die in elkaars verlengde liggen: verlies de werkelijkheid niet uit het oog nu risicomanagement steeds meer een proces wordt en een doel op zichzelf. Protect, don’t predict. Voorkom een fundamental surprise. Ga niet geelwassen. Stuur je op kans of effect bij risicosturing?





































