Crisis Awareness

Van incident naar ruptuur; aanzet tot een crisisontologie

Leestijd: 15 minuten

Crisis is allang geen incident meer met een duidelijk begin en eind. Steeds vaker verschuift de werkelijkheid van verstoring naar instorting, van ruis naar ruptuur. Dit blog verkent hoe systemen kantelen, waarom herstel soms niet meer werkt en welke strategie past bij welk regime. Een compacte crisisontologie voor wie wil begrijpen wat er gebeurt wanneer de wereld verandert zoals nu. Van crisis in een systeem naar crisis van het systeem.

In mijn beginjaren bij Brandweer Amsterdam leerde ik dat elk systeem streeft naar de laagste energie en de grootste chaos. Als je dan iets wilt veranderen, moet je er energie en richting in stoppen. Vanuit een hogere regelkring. Anders gebeurt er niets anders dan wat er altijd al gebeurde.

Dat was natuurlijk afgekeken van thermodynamica, daar heet het respectievelijk enthalpie en entropie, maar het bleek dus ook in sociale systemen zo te werken, zag ik.

Als je tenminste niet te detaillistisch kijkt.

Een stabiel systeem dat robuust in elkaar steekt en goed kan herstellen van verstoringen

Het is belangrijk om dergelijke observaties vooral niet als waardeoordeel te beschouwen. Het gaat er niet om wat je ergens van vindt, maar om wat er gebeurt.

Hoe meer je mening, je ego en je identiteit je in de weg zitten, hoe minder je ziet van de werkelijkheid. Ik schreef er zijdelings al wat over in het zeer korte blog (ZKB) van sensemaking naar nonsensemaking. Dat je terug kan vinden op de startpagina van Rizoomes.

Klein intermezzo. Dit blog is gebaseerd op systeemleer en gaat zowel over crisis in het systeem als crisis van het systeem. Daarbij is het belangrijk om te beseffen dat vorm en inhoud één zijn. Daar bedoel ik mee dat de vorm van het systeem het resultaat is van de onderdelen in het systeem. Een systeem is dus niet een doos waar je knikkers in kan stoppen en die je vervolgens een beetje door elkaar kunt schudden. De knikkers maken de doos en wat dat geheel bij elkaar houdt is een attractor. Andere knikkers maken een andere doos. Ergo, als je de inhoud van het systeem verandert, verander je de vorm van het systeem ook.

De systeemleer, en dan met name de variant van dynamische complexe systemen, kent namelijk een eigen grammatica die bijzonder waardevol kan zijn in de crisisdiagnose. Als een gereedschap in de kist, naast de Kleine Taxonomie van ongewenste gebeurtenissen en het Crisis Awareness Framewerk (CAF).

Dat betekent dat er volgens mij drie lagen van crisis zijn.

1.     De laag van fenomenen: crisis als gebeurtenis

In het blog de Kleine Taxonomie bezie ik crisis vooral als een vorm van een ongewenst fenomeen naast emergency, dreiging en disruptie. Alle vier hebben ze een definitie die verwijst naar iets met een begin en een eind, haast deterministisch ingericht, alsof het bestaat naast dan wel in de normale wereld.

Eerst is er de normale wereld, dan gebeurt er iets en dat kan je vervolgens diagnosticeren, waarna je er een respons op kunt organiseren. Daarna is het weer normaal, misschien met wat recovery en nazorg, maar er wordt niet voor niets veel gesproken van bounce back.

En soms zelfs van bounce forward, of antifragiliteit.

De Kleine Taxonomie is voor veel organisaties een prima manier om crisismanagement mee vorm te geven en je kan het vrij eenvoudig toepassen op je eigen bedrijf. Maar in sommige gevallen, zeker als je in een onrustige of politiek gevoelige bedrijfstak zit, schiet de Kleine Taxonomie tekort.

2.     De laag van processen: crisis als sociaal-psychologische dynamiek

Vooral omdat crisis steeds meer een sociaal construct wordt dat helemaal geen begin en eind kent. Het is een becoming, iets dat wordt. In die opvatting is het eigenlijk altijd crisis, maar alleen niet altijd even veel. De ene week is het wat rustiger, om daarna weer volledig los te barsten na een sterk uitgelicht incident.

Voor die sectoren en organisaties is het Crisis Awareness Framewerk (CAF) bedoeld.

Het CAF ziet crisis als een samenspel van de fragiliteit van een organisatie, de onrust in diens omgeving (territory) en de ontsteking door een triggerincident. Meer dan de Kleine Taxonomie kijkt het CAF naar crisis als het resultaat van een complex systeem met strakke koppelingen dat buiten zijn tolerantiegrenzen geraakt.

Maar wel met een sterk psychologische en sociologische insteek. Of zoals Seneca het zei: “wherever there is a human being, there is an opportunity for crisis.”

Het gaat dus over menselijk gedrag, polarisatie, het maken van fouten, besluitvorming onder tijdsdruk, domheid, grote ego’s en ga zo maar door. Voor het CAF is crisis het verdwijnen van legitimiteit, het ondermijnt gezag en verkruimelt het draagvlak om ingewikkelde beslissingen te kunnen nemen.

Dat is een proces en dat zou je moeten zien aankomen als je het CAF goed toepast. Het maakt het systeem instabiel en schudt de boel op. De onrust in het systeem zie je terug in de vorm, crisis, maar de attractor is nog gewoon in stand. Het evenwicht kan nog worden hersteld.

3.     De laag van regimes: crisis als ruptuur

Nog steeds denk ik dat het CAF een goed model is waar je veel mee kan. Maar nadat ik Het Uur van de Wolven had gelezen (lees dat boek) besefte ik dat er meer is. Dat kwam voornamelijk door de Black Swan van Monteczuma en de speech van Carney, de prime minister van Canada op het World Economic Forum (WEF).

De 5 elementen van het Crisis Awareness Framewerk

Die lieten zien dat er zoiets bestaat als een ruptuur.

Het gaat niet mis in het systeem, het systeem zelf komt onder vuur en stort in. Dat maakt een ruptuur niet automatisch tot iets wat groter is dan een crisis, maar het verandert de situatie zo fundamenteel dat er letterlijk sprake is van een hele andere wereld. En de consequenties daarvan kunnen bijzonder groot zijn.

Nog even terug naar Monteczuma, wat overkwam hem ook al weer? Die had de invasie van Spaanse galjoenen voor onvoorstelbaar gehouden. Hij had geen idee dat er zoiets mogelijk was, een aanval van een onbekende orde op zijn orde. Het bestaande systeem viel in één klap in elkaar.

Alle onderdelen ervan moeten aan de slag om een nieuw systeem te gaan vormen, nieuwe relaties in een nieuwe vorm. Om met Carney te spreken: “We are in the midst of a rupture, not a transition.”

In de rest van het blog ga ik dieper op deze drie lagen in en presenteer ik onder andere de diagnosevragen en oplosstrategieën. Maar de hoofdlijn heb je op dit moment al te pakken. Al helemaal met deze tabel van de crisisontologie, die ik in de afsluitende paragraaf nader toelicht.

RegimeSysteemStrategieBij falen
IncidentStabielHerstelCrisis
CrisisInstabielAdaptatiePolycrisis
PolycrisisEroderendTransformatieCollapse
RuptuurIngestortNavigatieChaos

Naar een ontologie

Een ontologie is een beschrijving van de complexe werkelijkheid in een dynamisch schema of een netwerkachtige structuur (een rizoom) dat tot doel heeft betekenis zichtbaar te maken. Vaak is de basis een taxonomie, dat is een wat eenvoudiger boomstructuur, en wordt het uitgewerkt tot een systeem.

In de rest van dit blog wil ik een aanzet tot zo’n ontologie voor crisis beschrijven. Ik beperk me daarbij tot de hoofdlijn, waardoor het er toch weer enigszins uitziet als een taxonomie.

In feite is heel Rizoomes te linken aan de ontologie. Vrijwel alle blogs zijn op één of meerdere manieren verbonden met elkaar en vormen zo een multipliciteit, een rizoom van crisis.

Maar voor nu houd ik het even op een ontologie.

Zoals gezegd bevat de ontologie drie lagen, ik heb ze hierboven al aangestipt, maar zie die niet als afgesloten containers. De lagen, of fases, zijn volatiel en lopen in elkaar over. Wat er over VUCA is geschreven blijft dan ook gewoon van toepassing.

Die ontologie is ook nauw verbonden met de grammatica van complexe systemen. In het Crisis Awareness Framewerk ben ik daar uitgebreid op in gegaan. Voor nu is het goed om te onthouden dat elk systeem bestaat uit actoren (dingen, mensen, objecten enzovoorts) en relaties tussen die actoren.

Verder kent elk systeem een grens, input en output en bestaat er zoiets als feedback en feedforward. Alles bij elkaar zorgen die elementen voor het gedrag van een systeem. Elk systeem evolueert uiteindelijk richting een vast patroon waar het normaal gesproken in blijft. De kracht achter dat patroon wordt een attractor genoemd, of aantrekker.

Zoals een olifantenpaadje, de zwaartekracht of de (informele) cultuur van een organisatie. Een rizoom zonder hiërarchie.

Ik ga de ontologie hieronder in kernwoorden beschrijven om het een beetje overzichtelijk te houden.

Fase 1: verstoringen in een stabiel systeem

In de eerste fase van crisis is het systeem stabiel en krijgt een (grote) verstoring te verduren. Dat kan een noodgeval zijn, een emergency, of een disruptie. In het blog over de kleine taxonomie van de ongewenste gebeurtenis worden die nader toegelicht.

Belangrijk voor nu is dat ongeacht de omvang van de verstoring het systeem zelf niet geraakt wordt. De attractor blijft intact. Daarbij is het wel van belang de systeemgrenzen in de gaten te houden.

Een instabiel systeem op weg naar crisis. Adaptatie is nodig om het weer robuust te maken

Een middelbrand in je huis is voor iedereen een dramatische gebeurtenis met mogelijk grote gevolgen, misschien is het zelfs wel een ruptuur. Dat is geen fase 1 crisis meer en dan raken de attractoren wel van slag. Voor de brandweer is het echter niet meer dan business as usual en op stedelijk of landelijk niveau is het misschien niet eens een rimpeling.

Grotere branden kunnen een systeem wel raken, zoals bij de Notre Dame. De brand in de Rijksdag is zelfs een triggerincident die de weg naar een ruptuur opende. Niet zozeer de brand zelf was daar de ongewenste gebeurtenis, maar wat er vervolgens mee gebeurde wel.

Op dat moment zijn er dus minimaal twee incidenten actief: de fysieke werkelijkheid van de brand en de mentale representatie ervan in de samenleving. Die laatste gaat een eigen leven leiden dat volledig los komt van de brand zelf. Zie ook crisis als meme.

Herstel

Om dat onderscheid te zien moet je je crisis awareness trainen. Niet om het achteraf te kunnen verklaren, maar vooraf al of tijdens het incident. Een belangrijke vraag die je als crisismanager moet stellen is dan ook of het systeem te herstellen is. Het primaire vermogen om incidenten te managen in fase 1 is namelijk herstel.

Zoals corrigeren, repareren, vervangen en hup, weer terug naar normaal. Bekende termen daarvoor zijn bouncing back en terugveren. Als je ervan wilt leren, wordt ook wel gesproken van bouncing forward en als je het helemaal goed doet kom je er zelfs sterker uit. Antifragiel noemt Taleb dat, al is die term ook voor fase 2 en 3 van toepassing.

In systeemtermen: het systeem bevindt zich in een stabiel attractorveld. Structuren, rollen en routines functioneren. Negatieve feedback domineert: verstoringen worden vanzelf gecorrigeerd.

Binnen het systemen verhouden de elementen zich via enkele spelregels tot elkaar. Links zie je feedback en feedforward loops die een element bekrachtigen of verzwakken. Afhankelijk van die loops neemt de spanning in een systeem toe of af en raken de koppelingen strakker gespannen of juist losser.

Een incident is in fase 1 een lokale perturbatie (perturbatie is het verstoren van een evenwicht) die het systeem tijdelijk uit balans brengt, maar de onderliggende dynamiek intact laat. Kenmerken in de praktijk:

  • duidelijke aanleiding en afbakening van de gebeurtenis
  • voorspelbare effecten
  • procedures, plannen en rollen werken zoals verwacht
  • duidelijke command & control
  • herstel volgt na interventie

Dit is in de kern wat iedereen leert over crisismanagement. Maar eigenlijk is dat dus incidentmanagement.

Crisis als overgangsfase

Soms is een gebeurtenis niet zonder meer te herstellen. Het systeem wordt flink opgeschud en de onderlinge verhoudingen komen onder druk te staan. De boel wordt instabiel, fluctuaties nemen toe en terugkeren naar evenwicht kost steeds meer energie en tijd.

Polarisatie neemt toe, zoals beschreven in dit blog over ‘De crises van de toekomst’, maar ook in ‘Externe crisis als strijd’ en ‘Is crisis een fout of een strijd?’ Dat leidt in de praktijk onder meer tot:

  • aanhoudende druk en stress in een gezin, gemeente of samenleving (denk ook hier weer aan de systeemgrenzen)
  • noodmaatregelen worden langdurig en steeds weer aangepast
  • er is een toenemende politieke en maatschappelijke spanning
  • herstel blijft mogelijk, maar is niet meer vanzelfsprekend
  • het Red Queen effect komt bovendrijven (keihard werken en aanpassen om alles te houden zoals het is)

Crisis Awareness Framewerk

In de overgangsfase wordt het Crisis Awareness Framewerk en de Dreigingsdriehoek extra relevant. Weet wat de fragiliteit van je organisatie is en ken de dynamiek in je territory. Besef dat je in crisis kunt geraken door eigen toedoen (De Zwarte Eend, Tot crisis gemaakt, Door slordigheid crisis) maar ook door schuring met je omgeving (onderstromen).

De Dreigingsdriehoek

En wees bewust van triggerincidenten. Soms is een gebeurtenis in fase 1 opeens aanleiding tot een opening naar fase 2 of zelfs fase 3. Dat betekent dat je attractorveld instort en herstel of adaptatie moeizaam zal verlopen of zelfs niet meer mogelijk is.

Ken daarom de geschiedenis van ellende uit het Museum of Accidents. Daar zie je hoe complexe systemen en attractors zich in het verleden hebben gedragen. En weet ook hoe je zelf reageert in dergelijke situaties en wanneer je iets nieuws moet verzinnen: Prohairesis.

Adaptatie

Het belangrijkste handelingsperspectief in de overgangsfase is adaptatie: aanpassen aan de omgeving. Versterk je fragiliteit. En dat doet soms pijn, organisaties en/of de overheid moeten dan ingewikkelde besluiten kunnen nemen. Zie ook het blog ‘Kan de overheid crises aan.’

Hoe minder draagvlak er is voor het bevoegd gezag of een bedrijf, hoe groter de instabiliteit van het systeem en hoe groter de crisis. Vormen van adaptatie zijn, al dan niet in combinatie:

  • aanpassen van vertrouwde werkwijzen en procedures
  • aangaan van nieuwe samenwerkingsvormen met andere partners (coalities)
  • offensief communiceren, zie het blog over ‘Blue Ocean Crisiscommunicatie’
  • extra middelen inzetten
  • gebruik van principes als redundantie, flexibiliteit, afscherming en beperken blootstelling (zie ook De Dreigingsdriehoek)
  • crisismanagement is ten diepste een vorm van strategisch management met een belangrijk timingsaspect; het gaat niet om de snelste tijd, maar om de juiste tijd
Beeld van een polycrisis; langzaam erodeert het systeem

Fase 2: erosie van het systeem

In de overgangsfase van crisis is het nog steeds de bedoeling terug te keren naar het oude systeem en de bestaande attractoren. Herstel blijft dus het doel. Maar soms kan dat niet meer.

Als herstel in een crisis faalt, schuift het door naar fase 2. Er ontstaat een polycrisis.

In een polycrisis raken meerdere subsystemen tegelijk instabiel en versterken elkaar continu en onvoorspelbaar. Oplossingen in het ene domein veroorzaken problemen in het andere. Niet-lineariteit domineert, relaties zijn onderhevig aan hoge complexiteit. Het attractorveld erodeert: het systeem verliest zijn vanzelfsprekende samenhang.

In ‘Een verkenning van Polycrisis’ definieer ik het als volgt:

“Een polycrisis is een samenstel van minimaal drie crises die zichzelf versterkt en ontwikkelt in onvoorspelbare richting met mogelijk catastrofaal effect, zich makkelijk koppelt aan steeds weer nieuwe en oude problemen en crises en op zoveel verschillende manieren gepercipieerd en geïnterpreteerd wordt dat er weinig vertrouwen meer is en een eenduidige aanpak onmogelijk is.”

Wat zie je in de praktijk:

  • stapeling van crises en risico’s; omdat het grotendeels over perceptie en mening gaat verdwijnt het onderscheid tussen crisis en risico
  • tegenstrijdige beleidsdoelen; er ontstaan kenmerken van een wicked problem
  • versnipperde governance
  • toenemend verlies aan legitimiteit

Transformatie

Als een systeem eenmaal in fase 2 zit dan is het belangrijkste hulpmiddel een transformatie. Dat betekent aanpassen van het systeem, in plaats van adaptatie binnen het systeem. Het is het laatste moment waarop een intentionele systeemverandering mogelijk is. Er is nog ontwerpruimte, na deze fase verdwijnt die.

Feitelijk is een derde orde leerproces (Argyris) dan noodzakelijk:

  • dat betekent ingrijpen in de structuur van het systeem
  • het aanpassen van je strategische doelen en principes
  • herontwerp van rollen, instituties en spelregels
  • expliciet veranderen van waarden en trade offs
  • loslaten van optimalisatie (efficiëntie) ten gunste van robuustheid (effectiviteit)

In de bespreking van ‘Omarm de chaos’ ga ik dieper op transformaties in. Belangrijk om te onthouden is dat een transformatie irreversibel is. Je kan eigenlijk niet meer terug naar het oude attractorveld, omdat je het systeem aan het herontwerpen bent.

Dat oude systeem geeft zich niet zomaar gewonnen. Transformaties zijn dus altijd onrustig en gaan over woelige baren.

En kunnen dus ook mislukken. Verwar dat niet met irreversibiliteit.

Een falende transformatie leidt tot een collapse, zoals ik liet zien in de bespreking van het boek van Tainter, de Collapse of Complex Societies. Hij definieert collapse als een sociopolitiek proces, die mogelijk wel economische of culturele gevolgen heeft.

“A society has collapsed when it displays a rapid, significant loss of an established level of sociopolitical complexity.”

De collapse of a complex society is geen letterlijke instorting. Het is niet zo dat er alleen nog ruïnes in een woestijn of overwoekerde jungle overblijven. Je moet het meer zien als verlies van complexiteit in een samenleving en het verdwijnen van oude waarden, zoals het internationaal recht en mensenrechten.

Een collapse. De structuur is gehavend en kleuren zijn verdwenen, met de complexiteit van het systeem

Wat er nu dus in de wereld aan de hand is, eigenlijk. In een update van Tainter’s blog heb ik een lijst opgenomen met praktische kenmerken van een collpase.

Fase 3: verlies van het systeem

In die zin is een collapse (net als een voortwoekerende polycrisis) een langzame ruptuur, een verlies van het systeem en het verdwijnen van het oude attractorveld, inclusief de historische dynamiek. Het is geen situatie van verandering, maar een verandering van situatie.

Waarin de Regel van Hermans geldt: “Alles wat niet mis kan gaan, zal ook mis gaan.”

Een ruptuur kan ook snel en onverwachts komen, als er uit een andere orde een aanval op die van jou komt. De al eerder genoemde Black Swan van Monteczuma is er zo één. De Azteken hadden geen idee dat er zoiets als Spanjaarden op galjoenen kon bestaan, laat staan dat ze er een antwoord op hadden.

Ongeveer hetzelfde geldt nu met de Amerikanen en Trump. Hun aanval op de bestaande wereldorde is een ruptuur. Alle bestaande verhoudingen en relaties zijn in één klap veranderd. De Canades premier Carney verwoordde het aldus tijdens het World Economic Forum in januari 2026.

“This bargain no longer works. Let me be direct. We are in the midst of a rupture, not a transition. Over the past two decades, a series of crises in finance, health, energy and geopolitics have laid bare the risks of extreme global integration. But more recently, great powers have begun using economic integration as weapons, tariffs as leverage, financial infrastructure as coercion, supply chains as vulnerabilities to be exploited. You cannot live within the lie of mutual benefit through integration, when integration becomes the source of your subordination.”

In de praktijk zie je dan onder andere de volgende (abstracte) gebeurtenissen:

  • alle interventies veranderen het systeem zelf terwijl er nog geen eindstadium in zicht is
  • kleine gebeurtenissen hebben grote, onomkeerbare effecten omdat het aan primaire emoties en instincten raakt
  • legitimiteit verdampt structureel en het recht van de sterkste dreigt
  • tijd wordt toekomstvormend; er zijn geen patronen meer want het systeem is weg

Een ruptuur vindt niet alleen maar plaats op wereldschaal of nationaal. Denk ook aan faillissementen van bedrijven, verwoestende rampen die een land of een deel ervan in de ellende kunnen storten of op nog kleiner niveau ernstige misstanden in een gezin of sociale omgeving.

Navigatie

In een ruptuur is navigatie het belangrijkste handelingsperspectief. Wel navigeren op de sterren, omdat de kaarten gewist zijn. Feitelijk ben je terug op situational awareness level 1. Je ziet van alles, maar begrijpen doe je het nog niet.

There’s no map, only territory.

Er moet dus gehandeld worden zonder blauwdruk en er moet richting zijn zonder controle over de koers. Daarnaast houdt navigeren in dat je erkent dat wat was, voorbij is. Stop dus ook met herstel- en transformatiebeloften. Of het verwijzen naar oude afspraken zoals het internationaal recht zonder te handelen; niemand trekt zich daar meer wat van aan. Het zijn veroordelingen zonder impact.

Desondanks biedt de systeemleer nog drie mogelijke paden na en tijdens een ruptuur. Deze paden zijn niet lineair en kunnen tegelijkertijd plaatsvinden.

De eerste is dissolutie, of ontbinding. Er is sprake van veel vormverlies en fragmentatie na de ruptuur. Macht vervangt legitimiteit en het recht is van de sterkste. Verantwoordelijkheden desintegreren en er is een soort van institutionele verlamming.

De professionele opgave is dan vergelijkbaar met de eerste fase van rampenbestrijding:

  • verdere ontbinding begrenzen (uitbreiding voorkomen noemen we dat bij de brandweer)
  • minimale samenhang behouden
  • menselijk en maatschappelijk leed beperken
  • de diagnosevraag is wat de boel nog nét genoeg samen houdt om totale desintegratie te voorkomen

De tweede is bifurcatie, een splitsing in twee takken. Kleine gebeurtenissen zijn daarom beslissend voor welke richting er wordt gekozen. Daar kan een richtingenstrijd aan vooraf gaan inclusief normatieve conflicten. Dat is wat je nu ook ziet gebeuren in de NAVO en de EU, meer specifiek ook bij de oorlog tegen Iran.

“Traveller, there is no path. The path is made by walking.”

Antonio Machado

Zorg er in je strategie voor dat:

  • je keuzeruimte expliciet maakt
  • het tempo wordt bewaakt zonder de uitkomst al vast te zetten; de reis is het doel
  • toeval niet de dominante stuurkracht wordt; laat het je niet overkomen, dus handel
  • als je niet handelt, je actief niet handelt. Dan is het een keuze
  • je als diagnosevraag stelt welke keuzes je impliciet al maakt of hebt gemaakt zonder ze als keus te zien.
De tuin van de splitsende paden is een beroemd verhaal van Borges waar ik ook in het blog over Fluke over schrijf.

Het derde pad is emergentie. Het opkomen van nieuwe patronen en mogelijk een nieuw attractorveld. Er vormen zich weer instituties met een andere taak en andere waarden. Ook voorspelbaarheid keert weer (een beetje) terug, “but not as we know it, captain.”

Emergentie geeft dus ook kansen op een andere toekomst en raakt daarom misschien enigszins aan een transformatie. Zorg er daarom voor dat:

  • je ruimte geeft aan die nieuwe structuren
  • voorkomen wordt dat oude structuren zich proberen te restaureren omdat je daarmee de collapse verder voortzet. Het is een stap terug, niet vooruit
  • er wordt geïnstitutionaliseerd zonder verstarring
  • de diagnosevraag is of je weet wat er stabiliseert en of je dat wilt als nieuwe orde

Als de navigatie faalt en de ruptuur niet wordt geheeld, is er voor langere tijd sprake van een chaotisch systeem.

Afsluitend

De afgelopen jaren zijn de maatschappelijke ontwikkelingen zo hard gegaan dat een nieuw perspectief op crisis belangrijk is. Ik denk dat de systeemleer goede aanknopingspunten biedt om een structuur voor crisisdiagnose op te bouwen; een eerste aanzet tot een crisisontologie.

Die ontologie verbindt verstoringen in een systeem met een ruptuur van het systeem. Dat onderscheid is belangrijk om te weten wat er aan de hand is. In de eerste plaats om het juiste type maatregelen te kunnen nemen. Maar daarnaast ook om vooraf een goede risicoanalyse te kunnen uitvoeren van je systeem.

Hoe beter je weet hoe de boel in elkaar steekt, hoe meer je ook bewust wordt van wat je niet weet en ziet. Je maakt het kwadrant van de known knowns groter. En mogelijk verklein je daarmee ook de kans op een Black Swan.

De ontologie in één tabel:

RegimeSysteemStrategieBij falen
IncidentStabielHerstelCrisis
CrisisInstabielAdaptatiePolycrisis
PolycrisisEroderendTransformatieCollapse
RuptuurIngestortNavigatieChaos

Systemische veerkracht is in deze ontologie de vaardigheid om de verschillende regimes te herkennen en te weten welke strategie er moet worden toegepast. En dat vervolgens ook te doen als het zover is.

Fundamental surprise, tenslotte, is in dit model een verkeerde regimeherkenning. En dat kan dwars door de lagen heen, omdat het mentale model van de crisismanagers niet overeen komt met het daadwerkelijke dynamische regime.

Zoals ik al zei is dit een eerste aanzet tot een ontologie van crisis. Het is de uitkomst van dik tien jaar blogs schrijven op Rizoomes; ik vond het, maar wist niet dat ik het zocht.

Nu het zo staat, ga ik het verder uitbouwen. Geen idee wat daar nog uit gaat komen, maar dat ontdek ik vanzelf. Het pad wordt immers gemaakt door het te lopen.


2 reacties

  1. Ruud

    Weer een heel mooi en interessant stuk, Ed.

    Mooi hoe je de stap van incident naar crisis, polycrisis en uiteindelijk ruptuur helder neerzet. Vooral het onderscheid tussen een crisis in het systeem en een crisis van het systeem vind ik verhelderend. Zeker ook in het licht van de huidige geopolitieke ontwikkelingen. Het zet weer aan tot nadenken en ben benieuwd hoe je dit verder gaat uitbouwen.

    • Ed Oomes

      Thnx Ruud, ben ik zelf ook benieuwd naar 🙂

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.

© 2026 Rizoomes

Thema gemaakt door Anders Noren — Boven ↑