De divergerende brandweertaak is mijn duit in het zakje van de discussie over een toekomstbestendige brandweer. Ik gebruik daarvoor een redelijk abstract en zelfontwikkeld analysemodel, dat overigens net zo makkelijk in andere organisaties toegepast kan worden. De essentie is om onderstromen te vangen, die je daarna expliciet maakt in je strategisch plan. Met als belangrijkste opdracht: weten wat te doen als je niet weet wat je moet doen.
Het probleem van onze tijd is, dat de toekomst niet meer is wat hij is geweest.
– Paul Valery
Strategische Reis
Nog net op het staartje van mijn rol als lector Brandweerkunde ging de strategische reis van de brandweer van start, in 2009. Gebaseerd op de Strategische Innovatie Cyclus (SIC), een methodiek die bedacht was door Taco van Someren. Dat resulteerde in 2010 in de publicatie De Brandweer Overmorgen.
Ik heb daar indertijd met veel plezier aan meegewerkt. Toen ik het voor dit blog nog eens doorbladerde viel me op hoe degelijk het in elkaar zit. En ook hoe de gesignaleerde trends zich in die 15 jaar wel degelijk gemanifesteerd hebben, zij het niet volledig.
Wees als de vos, schreef Tetlock daarover al in zijn boek Supervoorspellers, weet iets over veel dingen. Da’s beter dan alles over één ding.
“De vos weet vele dingen, maar de egel weet één groot ding”
Na deze intensieve reis van twee jaar werd er rond 2015 een update gemaakt, ook wel aangeduid als Strategische Reis Light. In 2022 verscheen vervolgens een tweede update onder de titel Toekomstverkenning Brandweer 2022 – 2030, met vlak daarachteraan een discussiestuk van de RCDV over Toekomstbestendige Brandweerzorg. Ik schreef daar toen dit blog over, als bijdrage aan de discussie.

Want ja, een discussie beslecht je niet met alleen een notitie. These, antithese, synthese, dat is wat we willen, nietwaar?
Inmiddels is er opnieuw een project gestart over de toekomstbestendige brandweer, één van de drie Grote Werken zoals gedefinieerd door de RCDV. Dat wordt de vierde toekomstverkenning in tien jaar. Wat je toch een beetje doet denken dat als je maar genoeg toekomstverkenningen maakt, er altijd wel eentje bij zal zitten die je lekker past.
Of anders gezegd: zoek je een passende toekomst bij de brandweer of een passende brandweer bij de toekomst? Laten we uitgaan van het laatste en dan is het leuk, zo bedacht ik mij, om ook een duit in het zakje te doen. Niet vanuit de SIC, maar met het denkgereedschap van deze website.
Wettelijke taak
Het startpunt is daarbij de wettelijke taak van de brandweer. In de Wet Veiligheidsregio’s zegt artikel 25 daar het volgende over:
- 1. De door het bestuur van de veiligheidsregio ingestelde brandweer voert in ieder geval de volgende taken uit:
- a. het voorkomen, beperken en bestrijden van brand;
- b. het beperken en bestrijden van gevaar voor mensen en dieren bij ongevallen anders dan bij brand;
- c. het waarschuwen van de bevolking;
- d. het verkennen van gevaarlijke stoffen en het verrichten van ontsmetting;
- e. het adviseren van andere overheden en organisaties op het gebied van de brandpreventie, brandbestrijding en het voorkomen, beperken en bestrijden van ongevallen met gevaarlijke stoffen.
- 2. De brandweer voert tevens taken uit bij rampen en crises in het kader van de rampenbestrijding en de crisisbeheersing.
- 3. De brandweer staat onder leiding van een commandant.

Dat is de basis.
Er staat niet dat de brandweer er is voor het redden van mens en dier, vermoedelijk is dat ooit, wie zal het weten, een eigen invulling van de brandweer geweest bij het inrichten van de organisatie en de werkwijze. Maar het is dus volgens mij geen wettelijke opdracht, in mijn lectorale rede heb ik het daar in 2006 ook al eens over gehad.
Overigens staat er ook niet dat het niet mag. In de wet staat sowieso niets over extra taken, ook geen verbod. Er is dus veel ruimte om de brandweertaak naar eigen behoefte in te vullen, denk ik dan.
Dat maakt de vraag wat toekomstbestendig is alleen maar pregnanter. Redeneer je vanuit wat er tot nu toe van de brandweer werd gevraagd, of wat er later mogelijk gevraagd zal worden?
Anders gezegd, kies je voor een extrapolatie of een constructie?
Mijn insteek voor dit blog is een constructie. Dat is natuurlijk maar één manier van kijken en niet perse de juiste. Het is bedoeld als input voor de discussie, door toevoeging van deze invalshoek. Redelijk abstract, want mij gaat het om de processen die onder de oppervlakte liggen.
De onderstroom. Hoog over.
Ja, dat kan.
Divergeren
Mijn constructie begint bij de divergerende brandweertaak. Een poging tot het voorspellen van de toekomst, wat in de kern eigenlijk onmogelijk is vanwege de complexiteit in de samenleving. Mijn basisregel in deze is daarom steevast: het wordt erger. Die klopt altijd.

There will be trouble.
De vraag is natuurlijk welke trouble. In de Handreiking Black Swan Analyse heb ik geschreven hoe ik daar tegenaan kijk. In dat blog ligt de focus vooral op hoe om te gaan met specifieke situaties, maar op systeemniveau geldt dezelfde redeneertrend. Lees die nog eens als je daar meer over wilt weten.
Voor nu constateer ik slechts dat de brandweertaak divergeert, fragmenteert en steeds gevoeliger wordt voor de publieke opinie. Ook al lijkt dat niet altijd zo, want de brandweer is nog steeds een sterk merk. Laat ik daarover zeggen dat ik voldoende sterke merken ken die in een paar maanden zijn afgebroken. Waan jezelf daar niet immuun voor, zeg ik uit eigen ervaring.
Beware of the fundamental surprise.
De krachten achter de divergerende brandweertaak worden door een aantal factoren bepaald. Belangrijk is natuurlijk de stand van de techniek. Technische hulpverlening (THV) is een grote klus voor de brandweer, maar vòòr het eerste dodelijk ongeval met een automobiel had niemand daar ooit aan gedacht. Dat eerste ongeval was trouwens in Valkenburg, op 24 september 1901.
Andere factoren worden onder andere bepaald door Demografie, Economie, Sociaal Culturele ontwikkelingen, Ecologie en Politiek. Tezamen met Techniek wordt dit het DESTEP model genoemd. Die factoren zie je terugkomen in een aantal blogs die impliciet of expliciet gaan over de divergerende brandweertaak. Zonder volledig te willen zijn noem ik:
- The original accident
- Veiligheidsrisico’s bij stedelijke verdichting
- De crises van de toekomst
- Een verkenning van Polycrisis
- Brand in de Grenfell Towers
- In staat van onvree

Deze en andere blogs vind je terug in de hoofdstukken Territory en Museum of Accidents. Rode draad van deze verhalen: niet alleen de brandweertaak divergeert, ook die van alle andere organisatie. Bovendien, zo leerden we van de wet van recursieve onzekerheid, onderschat men altijd het risico en overschat men het eigen kunnen.
Het gat is dus nu ook al groter dan je denkt.
Convergeren
Om te voorkomen dat zo’n divergentieproces eindeloos uitbreidt maken bestuurders, zowel in de publieke als private sector, er een convergentieslag over. Er is behoefte aan focus, roept men dan. “Laten we geen drieste besluiten nemen.” “Is het eigenlijk wel zo slecht georganiseerd nu?” “Is die kans in het echt niet wat kleiner?” “Dit is toch nog nooit gebeurd?”
Dat is het moment waarop de brandweertaak convergeert. Soms begint de top van de brandweer en de veiligheidsregio’s zelf al aan zo’n convergentie. Hun bestuurlijke voelspriet, een even graag gewenste als onbegrepen competentie, fluistert ze dat dan in. “Dit gaat de burgemeester echt niet willen.”
Ik weet nog dat we bij de Brandweer Overmorgen vier scenario’s hadden geformuleerd om de toekomst tegemoet te gaan, en tot mijn grote teleurstelling koos het bestuur voor het meest conservatieve scenario. Veel meer dan een extrapolatie van de reeds bestaande brandweertaak was het niet.
Nou ben ik niet tegen convergentieslagen an sich, je moet immers altijd keuzes maken en ook veiligheidseuro’s kun je maar één keer uitgeven. Maar doe dat dan wel een beetje rationeel en besef dat redundantie en robuustheid noodzakelijk zijn om Black Swans en ander ongerief adequaat te managen. Protect, don’t predict is daarbij het devies, niet: wees zo efficiënt mogelijk.
En besef dat elke convergentie leidt tot tunnelvisie. Focus is tunnel. Niet vergeten.
Maar goed, we gaan convergeren en leggen daarmee een taak vast die als opdracht voor de brandweer geldt. Dat kan op onderdelen per veiligheidsregio verschillen, maar in grote lijnen komt het allemaal redelijk op hetzelfde neer.

Voor de discussie nu is het niet eens zo belangrijk wat er precies aan taak overblijft. Wat wel van belang is om te beseffen wat er buiten die vastgestelde taak ligt. Want dat is het interessante van de brandweer en ook andere hulpverleningsdiensten, eens in de zoveel tijd moet je op komen draven voor een klus waar je eigenlijk niet voor opgeleid noch getraind bent.
Oftewel, hoe ga je iets oplossen dat niet op te lossen is?
Niets doen is geen optie, je moet iets.
Maar wat dan?
Rumsfeld Matrix
Dit raakt de kern van mijn bijdrage aan de toekomstbestendige brandweer. Want door die divergerende brandweertaak wordt de vraag vanuit de samenleving en de praktijk steeds groter en gevarieerder, terwijl de convergentieslag er voor zorgt dat je per definitie ondergekwalificeerd bent voor het geheel van wat op je pad kan komen.
Let wel, dat is natuurlijk altijd zo als je convergeert. Het is dus niet perse een waarde oordeel, maar wel iets waar je rekening mee moet houden. Wat ga je doen als je eigenlijk niets kan doen?
Om dat proces te structureren plakte ik de Rumsfeld Matrix op de divergerende en convergerende stromen. Het resultaat zie je in onderstaande figuur.

De known knowns staan daarin gelijk aan de reguliere brandweertaak. Zowel de techniek als de organisatie en het gedrag zijn daar op ingericht. Mijns inziens is dat deel altijd toekomstbestendig. Tenzij er sprake is van wanbeleid en plichtsverzuim, dat risico laat ik even voor wat het is.
Maar dan komen de afwijkingen van het reguliere werk.
In de eerste plaats de known unknowns. Dat zijn voorzienbare incidenten, zoals brand op hoogte, waarvan alleen nu niet te voorspellen is op welke hoogte dat dan een keer zal plaatsvinden. Is het een Grenfell Towers, een explosie zoals in Beirut, de Nederlandse Notre Dame in de fik? Wat doen hybride dreigingen, sabotages of aanslagen? Polarisatie tot aan een burgeroorlog toe? Klimaatverandering?
Verzin het maar. Hoe toekomstbestendig wordt je daarin?
De tweede categorie zijn de unknown knowns. In het originele blog over de Rumsfeld Matrix had ik die specifiek geplot op verzwijgen en verdoezelen. Zo zie ik dat nog steeds wel, maar er komen nieuwe risico’s bij: het verloop van ervaring, de vergetende organisatie, achterstallig onderhoud en personeelskrapte. Om er maar een paar te noemen.
Tot slot zijn er nog de unknown unknowns. Daar ga ik nu niet verder op in, anders dan die centrale vraag te stellen hoe je je er op voorbereid. Hoe zouden we nu omgaan met een Watersnoodramp a la 1953, met een grootschalige evacuatie als in Fukushima en Tsjernobyl? Kun je toekomstbestendig zijn zonder een aanvalsplan op de unknown unknowns?
Waar ik tijdens het schrijven van dit blog pas achter kwam: op deze manier gepresenteerd zijn de known unknowns te zien als ontwikkelingen in de territory en de unknown knowns als fragiliteit van de organisatie. Triggerincidenten zetten de boel vervolgens op scherp: welke zijn dat in jouw verzorgingsgebied dan wel voor Nederland?
En dat is precies volgens het Crisis Awareness Framewerk.
Denkrichtingen
Zo’n blog als dit is natuurlijk geen wetenschappelijk onderzoek en verre van volledig. Het beschrijft een aantal denkrichtingen die ik zelf relevant acht voor het toekomstbestendig maken van je organisatie. Weliswaar in dit verhaal op een hoog abstractieniveau en toegepast op de brandweer, maar het is te verbijzonderen naar elke organisatie en aggregatieniveau.

Voor de brandweer pakte ik er nog eens twee oude modelletjes bij. In de eerste plaats het kwadrantenmodel. Die zou je kunnen gebruiken om de known unknowns verder mee uit te zoeken. En dan niet vanuit een generieke insteek, maar heel specifiek op bepaalde scenario’s. Brand boven 30 meter, ondergrondse branden, chemische branden (Moerdijk) dat soort scenario’s.
En ook andere type incidenten dan brand, die helaas nooit verder uitgewerkt zijn. Mooi zou ook zijn om grote incidenten te analyseren in hoe het wel had gelukt. Niet als kritiek op de betrokkenen, maar puur als leerstof. Net zoals piloten in de simulator trainen op echte vliegtuigongevallen.
Trek het Museum of Accidents maar leeg, dat is er niet voor niets.
Mijn stelling: voor de toekomstbestendige brandweer is de analyse en uitwerking van de defensieve buitenaanval essentieel. Belangrijker dan de redding van mens en dier (want die zitten al in de known knowns) is het om daarvoor te kijken hoe je maatschappelijke disrupties kunt voorkomen en beheersen.
Ja, dat is een paradigmashift.
Leer daarom van de Kobayashu Maru: wat als je niet van het incident kunt winnen? Wat doe je dan? Denk ook aan de Wet van Hermans: “Alles wat niet mis kan gaan, zal ook mis gaan.” Wat betekent dat voor inzetmodellen?
Het tweede model is de sturingsdriehoek. Wat ik daar zie is dat de unknown knowns de fragiliteit van de organisatie verminderen. De ervaring loopt weg en dat zorgt voor een puntige driehoek. Je kunt niet meer vertrouwen op dat wat gebeurd is, maar moet rekening houden met dat wat kan gaan plaatsvinden. Overigens vraagt complexiteit en VUCA daar ook om.

Investeren in (situationeel) leiderschap en kennismanagement dus. Niet opleidingen korter maken, maar langer. Differentiëren in materieel en materiaal, zorg dat je opties hebt, kennissen, aannemers in allerlei takken van sport. Duidelijker onderscheid maken in eerstelijns brandweer en tweede- of zelfs x-delijns brandweer.
Enzovoorts enzoverder. Niet extrapolerend, maar op weg naar een paradigmashift.
Kortom, maak de boel robuust en zorg voor opties en handelingsperspectief. Want de toekomstbestendige brandweer weet ook wat te doen als ze niet weet wat ze moet doen.
Dit blog bevat al veel links naar andere verhalen, als onderbouwing van de abstracte richting die ik koos in de divergerende brandweertaak. Toch nog een paar leestips: Veiligheid in Transitie, Doctrine Brandbestrijding, Toekomstverkenning Crisisbeheersing, Afdrijvende veiligheid bij de brandweer en Voetnoten bij de toekomstbestendige brandweer.
Geef een reactie