Machiavelli staat bekend als de machtspoliticus die geen middel schuwt om zijn doelen te bereiken, gretig geraadpleegd door dictators all over the world. In haar boek ‘Machiavelli’s lef’ laat Tinneke Beeckman zien dat er ook een ander verhaal over deze politieke denker verteld kan worden. Ik las het boek met de Waddinxveense Boekenclub Excelsior (WBE) en pikte er wat zaken uit die volgens mij voor veel mensen nuttig zijn.
Maar vooral voor crisismanagers. Volgens Beeckman is Machiavelli namelijk boven alles een denker over crisis. Waarbij, en dat is niet tegenstrijdig aan denken, de actie voorop staat. Daadkracht, daar gaat het volgens hem om.
En lef.
“Zelfs op zijn hachelijkste, barste momenten weigert hij zich te beschouwen als de gedupeerde, benadeelde partij. Elk greintje slachtofferschap is hem vreemd.”
Wat dat betreft zouden meer mensen De Heerser moeten lezen, zo bedacht ik mij, dan zou men zich wellicht eens wat minder als slachtoffer gaan profileren. Wie namelijk niet in zijn eigen kracht gelooft, hoe beperkt die ook is, maakt zichzelf onderdeel van het probleem, betoogt Machiavelli.
Zowel succes als falen zijn deels het gevolg van geluk, of fortuin (fortuna) zoals Beeckman het benoemt. Maar je eigen deugd, je eigen virtu, geeft de kracht om de invloed van het toeval te verminderen. Een stelling die ook door Taleb wordt gehuldigd. En alhoewel Machiavelli niet als Stoïcijn kan worden aangemerkt komen dit soort elementen in beide stromingen wel overeen.
Vijf stellingen
Beeckman verdeelt het boek in vijf centrale stellingen uit de leer van Machiavelli. Die is breder dan wat hij schrijft in Il Principe (De heerser), zijn beroemdste boek. Zij put met name uit ‘Discorsi, Gedachten over Staat en Politiek’ waarin politiek als uitgangspunt van al het handelen wordt genomen. Bij elk van die delen benoem ik kort een paar zaken die mij opvielen.

Een rijtje Machiavellistisch crisismanagement.
Conflict
De eerste stelling van Machiavelli is gelijk de meest interessante: conflict is de essentie van het politieke. Spanningen tussen machthebbers, spanningen tussen volk en elite, het zijn die verhoudingen die richting geven aan ontwikkelingen.
Conflict is dus niet perse slecht; het geeft energie aan veranderingen.
Machiavelli maakt daarbij wel onderscheid tussen twee soorten conflicten: goede en slechte. Goede conflicten vergroten de vrijheid, slechte beknotten juist. Bijvoorbeeld door een te grote invloed van godsdiensten op het openbaar bestuur, of macht die onderling verdeeld wordt tussen vertegenwoordigers uit de elite.
Dit eerste deel vond ik het meest interessante stuk van het boek. Met veel invalshoeken die ook nu nog relevant zijn:
- Zoals verita effetuale della cosa: onthul de effectieve waarheid. Het gaat er om te zien wat er gebeurt, niet om wat je denkt wat er gebeurt en al helemaal niet om wat je vindt dat er moet gebeuren. Dat is vals bewustzijn. Realiteit staat boven idealisme.
- Kijk daarom als een kunstenaar: om de werkelijkheid te begrijpen moet je de diverse perspectieven kunnen onderkennen. Begrijp de dynamiek tussen de verschillende partijen en posities, hun verlangens en de gebeurtenissen. Ik zag er situational awareness level 1, 2 en 3 in.
- Grijp in als een geneesheer. Laat de boel niet etteren tot het ontploft en iedereen kan zien wat er mis is, want dan is er niets meer aan te doen. Tijd werkt dus niet automatisch in je voordeel. Stilstand bestaat niet, er is slechts vooruitgang of verval.
- Ga ervan uit dat mensen kwade bedoeningen kunnen hebben en hun kwalijke instincten zullen gebruiken als ze daartoe de gelegenheid krijgen. Wees dus antinaïef.
Noodzaak
Machiavelli ziet noodzaak als de andere grote motor achter veranderingen. In crises worden er opeens zaken mogelijk die daarvoor een no-go area waren. Noodzaak dwingt namelijk tot handelen. En die stap maakt niet iedereen even snel, zo blijkt ook nog in deze tijd.
Op 14 april 2026 bericht de NOS dat de grootste dronebouwer van Oekraïne niet naar Nederland komt. De bureaucratie van Nederland is te groot om snel te kunnen inspelen op de eisen vanuit het slagveld. Waar ze in hun land binnen twee dagen een nieuwe productielijn neerzetten, zou dat volgens de Nederlandse regels anderhalf jaar duren. Denemarken was wel bereid zijn regels aan te passen aan de nieuwe werkelijkheid, schrijft de NOS.
“Defensiedeskundige Huigen ziet inderdaad dat in Denemarken wordt gedacht vanuit noodzaak, ‘dus waar ligt nu de behoefte en hoe kunnen we daar de regels eventueel op aanpassen?’ In Nederland zijn de bestaande regels het uitgangspunt. ‘Ik pleit er wel voor om te kijken of die procedures, die in vredestijd zijn opgesteld, nog wel passen bij de huidige dreiging en de urgentie om snel te kunnen opschalen.”

Nederland denkt dus niet in noodzaak, concludeerde ik. Er zal daarom weinig veranderen. Maar in een reflectie hierover zegt Machiavelli ook dit:
“Opgeven mag men nooit, want de fortuin bewandelt kromme, onbekende paden en waar die heen leiden weet men niet; en daarom dient men te blijven hopen en nooit de moed op te geven, hoe kritiek de situatie en hoe hoog de nood ook is.”
Plus:
“Juist wanneer je denkt op je lauweren te kunnen rusten slaat de Godin Fortuna toe en legt telkens een nieuwe hindernis op je pad.”
Noodzaak leert discipline en zelfkennis, schrijft Machiavelli. Maar niet als je jezelf als slachtoffer definieert.
Deugd
Deugd is belangrijk, zo vat ik Machiavelli maar even samen, maar het is geen doel op zich. Met deugd alleen doe je niets, je zal eerst macht moeten verzamelen. Hij heeft genoeg van de brave zielen die over zich heen laten lopen door autoritaire en hebzuchtige leiders. Je goed gedragen is zinloos als je daarmee je doelen niet bereikt. Politiek moet je vanuit resultaten beoordelen, vindt hij.
Maar hij schrijft ook dat deugd, noodzaak en fortuin drie begrippen zijn die zich tot elkaar verhouden. Noodzaak zet de boel in beweging en als je dan niet je deugden inzet slaat het fortuin harder toe. Deugden dienen dus niet alleen om het goede te doen, zoals Benedictus zegt, maar ook om meer grip te houden op onzekerheid.
Dat nu is precies de gedachte achter de negen deugden van Crisis Awareness.
Anders gezegd, als je handelt in een complex adaptief systeem ben je één van de actoren die de uitkomst beïnvloedt. Doe je dat niet, dan ben je aan het fortuin (toeval) overgelaten. Virtu is dat je altijd streeft naar meerdere opties om te handelen en zugzwang probeert te voorkomen.
Volgens Machiavelli gaat het om wat werkt in de praktijk. Een leider die altijd alleen maar deugdzaam is in een wereld vol slechte mensen, gaat volgens hem ten onder.
Spiegel
Spiegels zijn niet bedoeld om het goede te laten zien, betoogt Machiavelli, maar om de schijn op te leren houden. Wat maakt dat iemand als een legitieme machthebber wordt beschouwd? Welke kwaliteiten moet zo iemand hebben, welke emoties moet hij opwekken?

“De machthebber moet virtu hebben, deugd, waardoor hij stabiliteit en eenheid kan brengen in een chaotische wereld. En die autoriteit krijgt hij wanneer hij gevoelens opwekt die burgers bindt aan de politieke gemeenschap waartoe ze behoren.”
Het zijn ook dit soort vragen die aan de basis liggen van crisis. Hoe behoudt je de legitimiteit om moeilijke besluiten te nemen, wicked problems op te lossen? En door welk gedrag verlies je die legitimiteit; want dat is wat crisis is.
Spiegels zijn ook belangrijk om te zien wat aan jou ligt en wat aan het toeval, het fortuin. Als het goed met je gaat heb je de neiging om jezelf te overschatten en vergeet je waar je geluk had. Maar zodra het slecht gaat smelt die overmoed weg, schrijft Beeckman. Loop niet met je hoofd in de wolken bij succes en zit niet in de put als het slecht gaat.
Vrijheid
“Freedom is the power to say ‘no’.”
James Clear
Vrijheid wordt vaak gezien om te kunnen doen wat je wilt zonder dat iemand je dat mag, dan wel kan, verhinderen. Negatieve vrijheid noemt Timothy Snyder dat en in zijn boek bekritiseert hij die stelling door het aan te vullen met vijf vormen van positieve vrijheid, je leest er hier meer over.
Voor Machiavelli is vrijheid dat anderen geen macht over je kunnen uitoefenen, expliciet dan wel impliciet. Afgeleid daarvan is de vraag of je medezeggenschap hebt in de wetten waaraan je je dient te houden. Ook hier weer is macht een centrale factor in zijn denken; hij vertrouwt niet op een ‘universele orde en de rede’ om de vrijheid te waarborgen. Ik herkende in zijn redenatie wat ik antinaïef noem.
In het deel over vrijheid gaat Machiavelli ook in op de soevereiniteit van staten. Volgens hem kan dat alleen maar als het volk medezeggenschap heeft over oorlog en vrede. Pogingen om zijn eigen leger van de grond te krijgen mislukten, desondanks bleef hij vinden dat zelfverdediging essentieel is om in vrijheid te kunnen leven. Om vrede te hebben, moet je oorlog begrijpen.
“Wie vrij wil leven heeft eigen wapens nodig. Je moet vermijden dat je op anderen moet vertrouwen. Vrije wetten helpen je niet als je geen wapens hebt om die te verdedigen.”
De tijd is rijp om Machiavelli weer serieus te nemen en niet meer te vergeten.

Eindoordeel
Na Het uur van de Wolven en de verhalen van Da Empoli over de Borgiaanse machtspolitiek leek het de WBE logisch om ons eens wat verder in Machiavelli te verdiepen. Dat deden we onder andere door ‘Machiavelli’s lef’ te lezen en daarnaast ‘De Heerser.’ Over die laatste gaat dit blog eigenlijk niet, dat staat elders op Rizoomes.
Beeckman’s boek levert een dubbel gevoel op. Het komt redelijk sterk uit de startblokken en met name deel 1 en 2 lezen lekker weg. In deel 3 gaat de vaart er dan een beetje uit en vanaf deel 4, we zijn dan bij hoofdstuk 8, liep bij mij de energie wel weg en die kwam niet meer terug.
De voornaamste reden daarvoor is dat Beeckman naarmate het boek vordert steeds meer leunt op andere boeken en situaties, waarmee ze de stellingen van Machiavelli probeert te schragen. Zelfs films (natuurlijk The Godfather) en televisieseries komen voorbij en dan haak ik op enig moment af. Ik wilde lezen over Machiavelli, niet over anderen die iets vergelijkbaars beweren.
Dat neemt niet weg dat de onderverdeling in die vijf stellingen best onderhoudend is voor wie nog niet eerder over dit soort onderwerpen las. Het biedt een raamwerk om meer van Machiavelli te begrijpen. Maar beter leze men Machiavelli zelf.
Cijfer: 7-, maar geen reden voor de afgeboekt lijst.
Zou ik Machiavelli’s lef bewaren als de boekenkasten vol zijn en er geruimd moet worden? Hij gaat niet als eerste weg, maar wel vlak erna. Wat niet wegneemt dat wat ik in dit blog schreef behartenswaardig is voor de crisismanager.
Dit blog past in een rijtje van drie die we met de WBE gelezen hebben. Het Uur van de Wolven ging eraan vooraf en Machiavelli voor crisismanagers kwam erna. Het Barre Land in Permanente Crisis en In staat van onvree zijn andere aanbevelingen rondom dit onderwerp.
Geef een reactie