Leestijd: 13 minuten

De Putter en de Donderslag is een bespreking van Donderslag, een boek van de kunsthistoricus Laura Cumming. Donderslag staat in dit geval voor de Delftse Donderslag, die plaatsvond op 12 oktober 1654. Zo’n 80.000 pond buskruit explodeerde en veroorzaakte een knal die tot in Texel hoorbaar was. Meer dan honderd mensen verloren het leven en een groot deel van de stad was verworden tot één grote ruïne.

Zo’n iconische ramp hoort daarom thuis in het Museum of Accidents. Omdat er al twee blogs aan stadsexplosies zijn gewijd, die van Enschede en Beirut, focust dit verhaal zich verder niet zozeer op de schade en de effecten als wel op de verslaglegging ervan via schilderijen.

De rampschilderkunst.

Hoe werd de Delftse Donderslag in beeld gebracht? Dat is de kern van dit blog; niet de explosie zelf, maar de interpretaties ervan. Daarbij was het boek van Cumming de inspirator, al gaat dat eigenlijk nauwelijks over de Donderslag zelf.

Het puttertje dat alles zag

Het boek van Cumming gaat vooral over Carel Fabritius en hoe weinig er over hem bekend is, op een handvol overgebleven schilderijen na. De oorzaak en datum van zijn overlijden is geen raadsel: De Delftse Donderslag.

“Niet hoe een mens sterft doet er toe, maar hoe hij leeft.”

– Samuel Johnson

Wat weten we nog meer over Fabritius?

Dat blijft ook na lezing van dit boek redelijk duister. Wat Cumming over hem schrijft is vaak indirect afgeleid van andere bronnen of het resulaat van wat je geïnformeerde speculatie kan noemen.

Zo ontstaat er langzaamaan een ‘hoogstwaarschijnlijk biografie’, onder andere door het bespreken van schilderijen als De Schildwacht en het daaruit afleiden wat de schilder bedoeld kan hebben wat ook iets over hem als persoon zegt.

De Schildwacht. Foto van Wikipedia

Mijns inziens stranden die pogingen in schoonheid.

Hollandse schilderkunst

Waar Cumming wel veel over weet is de Hollandse schilderkunst uit de 17e eeuw. Dat komt vooral in het eerste deel van het boek naar voren, dat bij tijd en wijle leest als een reclamefolder voor de Gouden Eeuw. Zo’n beetje het hele ecosysteem van schilders als Rembrandt, Vermeer, Bol en Flink wordt uit de doeken gedaan en toegelicht.

Haast associatief verweeft ze daarin haar eigen jeugd en de herinneringen aan haar ouders, met name over haar vader die zelf ook kunstschilder was. Omdat ik op zoek was naar die Donderslag vond ik het soms wat off topic, maar de schilderliefhebber denkt daar wellicht anders over.

In het tweede deel gaat het verhaal vooral over zicht. Kijken. En de noodzaak van goed zien om kunst en kleuren te kunnen waarnemen.

Het gaat ook over de angst om het zicht kwijt te raken, oogoefeningen om het te versterken en tritanopie, een vorm van geel blauwe kleurenblindheid. Die liep haar dochter op door via een telescoop naar de sterren te kijken toen de zon onverhoopts opkwam en de stralen een miniscuul gaatje branden in haar netvlies. Door de tritanopie kwam ze er achter dat dit was gebeurd, op het moment zelf merkte ze er niet zo veel van.

Tsja.

Pas in het derde deel gaat het wat meer over de Donderslag zelf.

“Bomen worden van hun wortels gerukt, lichamen worden door de drukgolf de lucht in geslingerd. Het duurt even voordat de overlevenden overeind krabbelen, verdwaasd en doodsbang voor nog een ontploffing. Die komt inderdaad, als vaten met in totaal veertigduizend kilo zwart buskruit achter elkaar ontploffen in een bommentapijt van explosies die dwars door Delft razen, precies zoals in 2020 gebeurde, toen de haven van Beirut in de lucht vloog met knallen die tot in Cyprus te horen waren.”

Wat Cumming in het derde deel verder doet is een overzicht geven van enkele schilders die de ramp hebben vastgelegd. Dat was voor mij het startpunt om nog iets verder te kijken en te onderzoeken wat er zoal nog meer gemaakt is in die tijd. Dat levert zes schilders op met een doek dat exemplarisch is voor hun werk. En een verrassing, als zevende, over het Puttertje dat alles zag.

We beginnen met Egbert van der Poel.

Egbert van der Poel rouwt

Het Puttertje dat alles zag

De Delftse Donderslag liet een spoor van vernieling achter in het leven van Egbert van der Poel. De kunstenaar verloor zijn kind en probeerde het trauma te verwerken met een reeks schilderijen over de explosie. Hij werd specialist in ‘brantjes’, schilderijen van nachtelijke branden waar de vlammen goed in uit kwamen tegen het donker. Een voorbeeld daarvan zie je in Rampspoed op het doek.

Van de Donderslag legde hij de nasleep vast met een ongeëvenaard oog voor licht, vuur en dramatiek. Zijn minutieuze doeken geven de tragedie een gezicht, waardoor we nu nog steeds kunnen zien hoe de stad destijds werd verwoest.

Daniël Vosmaer documenteert

Het Puttertje dat alles zag

In de dagen na de Delftse Donderslag werd de stad niet alleen herbouwd, maar ook herverbeeld. Eén van die herverbeelders is Daniël Vosmaer, die de verwoesting overleefde en de restanten van de stad schilderde met een mengeling van precisie en ontreddering. Zijn werk toont het landschap dat overblijft wanneer het geweld is weggetrokken: ingestorte gevels, opengebroken straten en kleine menselijke figuren die voorzichtig door het puin bewegen.

Vosmaer maakt van de ruïne een visueel register van de ramp. De voorgrond is chaotisch en scherp, alsof de stenen nog warm zijn. De achtergrond toont de vertrouwde kerktorens van de stad, onaangetast en bijna sereen.

Die compositie, met de verwoesting vooraan en de continuïteit achteraan, is kenmerkend voor de rampschilderkunst van de zeventiende eeuw; een manier om de stad te laten zien als een organisme dat gewond is maar niet gestorven.

Gerbrand van den Eeckhout dramatiseert

Het Puttertje dat alles zag

Waar Daniël Vosmaer de Delftse ramp schildert als verloren infrastructuur, kiest Gerbrand van den Eeckhout voor een andere benadering: hij maakt van de naschok een menselijk drama. Zijn voorstelling van de verwoeste stad is geen getrouwe weergave van Delft, maar die van een gesloopte samenleving. Met lichamen die weg worden gedragen, kinderen die worden vastgehouden en groepen die proberen een weg door het puin te vinden.

De resilience van de 17e eeuw in beeld, zonder woord.

Al heette het toen Standtvastigheyd

Das eigenlijk mooier.

Herman Saftleven registreert

“Dit is de plaets waer de buskruyt tooren stont, welcke op den 12 October 1654 is gesprongen, en grooten schade heeft gedaen in de Stadt Delft, soo dat men seght dat wel 100 menschen zijn omgekomen, en veel huysen zijn omgevallen.”

Het Puttertje dat alles zag

Herman Saftleven verschuift de rampschilderkunst van het menselijk drama naar een topografie van catastrofe. Zijn ets is een cartografische reconstructie van de stad na de Donderslag. Ingestorte huizen, geknakte bomen, opengebarsten grond en een gapende leegte waar daarvoor het Secreet van Delft stond.

Het werk lijkt gemaakt voor bestuurders en ingenieurs. Een registratie die presenteert wat er verdwenen is en waar de schade zich concentreert, als ware het een archief van sporen: elke muur, balk en scheur draagt informatie.

Saftleven tekent het op.

Pieter Schenk reproduceert

“Delft van binnen, na de verwoesting, veroorzaakt door ’t springen van den Kruidtower, in ’t jaar 1654. Getekend naar een Oorspronkelyk schildery van der Poel, op de plaats zelve gedaan, en nu bewaard by den Hr. van Brienen.”

Het Puttertje dat alles zag

Schenk laat een nieuwe fase van de rampschilderkunst zien, de reproductie. Een moment waarop de gebeurtenis opnieuw wordt vastgelegd voor een breder publiek, geordend en opgenomen in het visuele geheugen van de Republiek.

Zijn prent is daarmee geen getuigenis, maar een herinnering. Een manier waarop de ramp zich losmaakt van de plek en de tijd van de Donderslag en onderdeel wordt van een bredere cultuur van stedelijke catastrofes.

Als onderdeel van de rampschilderkunst.

Hendrik de Winter reconstrueert

Het Puttertje dat alles zag

Ook Hendrik de Winter is zo’n herinneringskunstenaar uit de achttiende eeuw. Zijn prent toont de explosie weliswaar zelf, maar doet dat vanuit een tijd waarin de ramp al lang onderdeel was geworden van het nationale bewustzijn.

Hij reconstrueert de Donderslag dus ook niet uit directe observatie, maar uit verhalen, prenten en de iconografie die zich na 1654 had gevormd. Daarmee verschuift zijn werk van registratie naar historiografie. De Donderslag als gestileerde gebeurtenis: brokstukken vliegen door de lucht, mensen worden omvergeworpen, een wolk van vuur en rook stijgt op als een mini vuurstorm.

Niet hoe het was, maar zoals het had kunnen zijn. De ramp zoals men zich die later is gaan voorstellen als gecanoniseerd beeld van de stedelijke catastrofe.

En waar we nog later AI voor zijn gaan gebruiken.

Carel Fabritius sublimeert

Het laatste kunstwerk in het rijtje is van Carel Fabritius, die zo onfortuinlijk om het leven kwam bij de Donderslag. Maar voortleeft in zijn schilderijen, schrijft Cumming.

“Wat ze voor mij onder meer symboliseren is het bestaan van iemand die ik bijna kan aanraken, maar nooit helemaal. Zoals romans zijn voor lezers misschien.”

Het Puttertje dat alles zag

In 2003 is het Puttertje gerestaureerd door het Mauritshuis. Daarbij is het doek als eerste schilderij ter wereld door een CT scan gegaan en werden duidelijk sporen van een explosie aangetoond: puindeeltjes, glassplinters en korreltjes buskruit. Op een oppervlak dat niet barstte of scheurde omdat het nog nat was.

“Het Puttertje was nog nat, het was nog aan het drogen, een werk in wording, net als zijn maker; een levend ding in het atelier waarin Fabritius stervende was.”

Op 12 oktober 1654 sublimeerde Carel Fabritius in het Puttertje, concludeerde ik maar. Een poetische afsluiting van een ongekend leven.

Eindoordeel

Donderslag is een unieke leeservaring. Cumming maakt een geheel eigen mix van een biografie, een memoir en een historische reconstructie. Als je net als ik te veel focus legt op de ramp mis je veel. Op twee manieren. Ten eerste vind je weinig over de ramp zelf, want dat was wat ik zocht. Letterlijk missen dus.

Maar door die tunnelvisie miste ik veel over wat ze schreef over de schilderkunst in 17e eeuw. Dat is de tweede manier van missen en dat is jammer. Want toen ik me had neergelegd bij dat het boek is wat het is, bleek het zeer informatief en prettig leesbaar. Het is bovendien een liefdevol eerbetoon aan haar overleden vader, schilder James Cumming.

In die leesstand ontdekte ik ook allerlei linken met andere blogs op de website. Over de brantjes van Egbert van der Poel bijvoorbeeld, en de stokpoppetjes bij Van Houckgeest. Lotte Jensen bespreekt het boek van Cumming ook in haar rampencanon. En door kunst word je een betere crisismanager.

Nog meer redenen dus om het boek van Laura Cumming te lezen. Want ook al gaat het niet over de ramp zelf, het gaat wel over hoe we naar rampen kijken, vroeger en nu. En dat is mooie bagage voor crisismanagers vandaag de dag.

Eindcijfer: 8

Zou ik Donderslag bewaren als de boekenkasten vol zijn en er geruimd moet worden: Ja.

Update september 2026: dieper Donderslag

Waarin ik een rondje maakte door Delft, op zoek naar sporen van de explosie en erachter kwam dat Museum de Prinsenhof ’tijdelijk’ gesloten is van 2025 tot waarschijnlijk begin 2028. Ik toch een paar foto’s heb gemaakt van de Paardenmarkt. En ik enkele teksten op internet vond over de Donderslag die kennelijk elkaars inspiratie zijn, overgeschreven en (deels) gefabuleerd als een AI avant la lettre.

Met één degelijke brontekst, Beschrijvinge der Stadt Delft, geschreven door Dirck van Bleyswijck in 1667 en een tweede deel in 1680. Op het internet archive staat het volledige werk van ruim 1100 pagina’s. Dewelke lastig te lezen is door de afwijkende lettertypes. Kijk maar, ik maakte een screenshot:

Deze beschrijving kwam dus 13 jaar na de explosie. Dat doet vraagtekens zetten bij de correctheid van de feiten; het geheugen is immers nogal feilbaar. Niettemin levert het prachtig proza op.

..op het onverwachtst en schielijckst, tusschen elf en twaalf uren voor den middag, sprongh het Kruyt-magasijn der Staten van Hollandt, staende aen de Noordt-oost zijde der Stadt, achter het Begijn-hof…

Waar op een slag volgde zo schrickelijck en geweltig, dat het scheen of de Hemel kraackte en barstte, de Aerde scheurde, en de Helle hare kaken open sperde: waer door niet alleen dat groote en stercke Magasijn (met alle de kelders daer onder) tot den grondt toe in den gracht, en op de straet wierdt wegh geruckt, soo dat nu ter tijdt daer van niet de minste teeckenen of overblijfselen meer te sien en zijn: stijgende terstond met eenen binnen de Stadtmuren eenen wolk van stof en damp op, die dik, swart en mismaeckt was, gelijckende naer eenen stinckende damp uyt de afgront: vervullende de gantsche Lucht met eenen schrickelijcken stanck.

Zijnde datelijk daer op gevolgt eenen regen van steen-groet, tichelen, balken, boomen en alderhande menschelijcke ledematen, die schrickelijck om te sien, soo binnen als verre buyten de Stadt in de Velden wierden geworpen: wezende voorts de gantsche Stadt vol schrick, angst en benauwtheyt.

[…] de gantsche Stadt dapper daverde, en alle de Huysen daer in soo schrickelijck schudden en beven, dat niet een Huys binnen de gansche Stadt gevonden wierd, dat niet eenige schade geleden hadde…”

“…veroirsaeckt door den Kruytbewaerder Jan Thonissen, die (om een weynig Kruyts te halen tot een proef, dat hy aen eenige Koopluyden verkogt had) even voor twaalf uren in de Kelder gegaen was: hebbende (soo men gelooft) eenige voncken van de Lont […] op het losse Kruyt laten vallen…”

…welcken slag soo onlijdelijck groot is geweest, dat den selven niet alleen hier rondom in de naest-gelegen Steden en Dorpen, maer oock over den ganschen Haeghschen Bosch, ja tot in Amsterdam, ter Gouw, en op Texel toe gehoort is: zijnde het gansche Landt daer door als in eenen schrick gezet…”

“…Velen meynen dat dese plaeg de groote Stadt-brand (die in den Jare 1536 hier geschiedde) verre te boven gaat: want doenmaels had men noch tijdt om te vluchten […] maer dese droevige plaeg overviel de menschen als een dief in de nacht, jae in eenen oogenblick, soo dat men de Doodt sag eer men die verwagte.”

Deze tekst werd toegeschreven aan Van Bleijswijck, maar in de delen die ik heb doorgeworsteld kon ik het niet zo letterlijk terugvinden. Wel stukken die er veel op lijken en dat is iets wat mij sowieso opviel: er zijn best veel teksten die van elkaar lijken te zijn overgeschreven, met hier en daar wat nieuwe details.

Voor de verkoop, denk ik dan maar.

Breeckevelt

Want er zijn nogal wat schrijvers die hun brood verdienden met het schrijven van dit soort epistels. Zoals dit ooggetuigeverslag van Wilhelm Breeckevelt uit 1654, kort na de ramp: Perfecte relatie, van ’t springen van het magazyn der Ed. Gr. Mog. Heeren Staten van Holland ende West-Vriesland, binnen der stede Delft”.

Enkele van de details in dat document komen dan weer terug in het boek van Van Bleiswijck. Breeckevelt somt ook de geïdentificeerde slachtoffers op, waaronder Karel Fabritius. En Cornelis Soetens, de waarschijnlijke veroorzaker van de ramp. Al noemen anderen (abusievelijk) Jan Thonissen als dader, de meester-metselaar van Delft.

Deze afbeelding komt van het Allard Pierson.

Ik vond ook nog een file van de Hollandsche Historische Courant, die in 1742 terugblikt op de Donderslag. De Courant was een nogal patriottistisch blaadje dat politiek gevoelig lag vanwege de standpunten over Willem van Oranje.

Maar ze nemen wel het gedicht van Vondel op (je weet wel, die ook Lucifer schreef). Enkele zinnen daaruit:

Nu zaeghthe, hier op Hollants gront,
Vesuvius in zynen mont,
Te Delf, daer, tegens styl en orden,
Ons kruit, ’s lants vyandin geworden,
Stadthuis ontziet, noch kerckgewelf,
En delft een burgergraf voor Delf.
In puin, en menschevlees, en golven.
Van gloeiende assche en glas gedolven.
Wie wort van bitter schreien moe?
De woest hooftstadt huilt u toe

Tot zover deze historische terugblik, je zou er een promotie onderzoek naar kunnen doen. Maar dat doe ik niet :-).

Paardenmarkt

Wat ik wel deed was een stadswandeling maken door Delft (via de ANWB app Eropuit). Die voert langs een paar plekken die relevant zijn voor de Donderslag, al hangt er toch voornamelijk een Vermeerlabeltje aan. De Paardenmarkt is de plek waar het oude klooster stond, dat was omgebouwd naar het secreet van Delft.

En waar de Donderslag dus plaatsvond. Tien jaar later, in 1665 maakte Pieter Wouwerman er dit schilderij van:

En 372 jaar later liep ik er overheen en maakte er een foto van. De Paardenmarkt is nu een (lelijke) parkeerplaats op de grens van de oude binnenstad. Aan de achterzijde van het plein zie je de Artilleriegebouwen, waarvan de eerste delen al in 1671 zijn gebouwd.

Wat je niet ziet is een monument.

Dat is er namelijk niet.

Hetwelk ik persoonlijk dan weer raar vind. Van zo’n grote gebeurtenis verwacht je toch op zijn minst een beeld of mooier nog, een fontein. Er zijn te weinig fonteinen.

Maar nee, niks.

Wat er dan weer wel is, daar in Delft, is een nieuw kruitmagazijn. Nou ja, nieuw, uit 1660. Die werd aan de Schie geplaatst, op ‘een kanonskogel afstand van de stad.’ Althans, dat was toen. Nu zit er een scouting in en is het gebied volledig verstedelijkt.

Mooi is het wel.

Mooi is ook het verhaal van de Donderslag. Met de schilderijen, de teksten en de sporen in de huidige stad. Er is vast nog veel meer over te vertellen dan ik in dit blog heb gedaan. Wie weet komen er dus nog aanvullingen.

Eerst maar eens verder zoeken.

Aanvulling 11 oktober 2026: herdenkingspenning

Crisisregel 2: wie veel weet, ziet beter. Dat is denk ik wel van toepassing op onderstaande munt uit mijn vage verzameling, die ik nooit had gekocht zonder dit blog over de Delftse Donderslag. Het is een bronzen herdenkingspenning uit 1879, ter ere van het 200 jarig bestaan van de Rijks Artillerie Inrichting.

Gemaakt door vader en zoon Menger, beiden werkzaam voor ’s Rijks Munt te Utrecht. Eigenlijk waren het stempelmakers, maar ze werden vooral bekend door hun herdenkingspenningen.

Zoals dus deze over de artillerie inrichting te Delft.

Na de Donderslag besloot Delft dat er geen gevaarlijke werkzaamheden meer mochten plaatsvinden binnen schootsafstand van de stad. Toch bleef er nood aan kruit en kanonnen. Zeker na het rampjaar 1672, toen bleek dat het leger van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden zwaar verwaarloosd was.

Daarom besloten de Gecommitteerde Raden van Holland en West-Friesland op 5 augustus 1679 tot de oprichting van de Staatse Affuitmakerij in Delft, naast ’s Lands Loodsen in de Houttuinen aan de Singels, voor “de somma van f 6800”. Deze plaatsing was dus eigenlijk een indirect gevolg van de Donderslag.

Het complex groeide zeker na 1815 hard door, omdat er een buffer nodig was tegen Frankrijk. Op 22 november 1879 bestond de artillerie inrichting 200 jaar en was er een groot feest, lezen we op de site van de Koninklijke Vereniging ter Beoefening van de Krijgswetenschap.

De pret in Delft duurde daarna niet lang meer. In 1896 verhuisde de hele boel naar het Hembrug terrein in Zaanstad, waar het in 1973 werd omgedoopt tot Eurometaal. In 2003 werd de fabricage van kruit en munitie definitief gestopt. De laatste stuiptrekking van de Delftse Donderslag was voorgoed gaan liggen.