Leestijd: 10 minuten
There's no surprise in logic, but there can be logic in surprise

In elke crisis, calamiteit of disruptie zit een element van verrassing, surprise. Anders was het niet gebeurd. Welke psychologische, organisatorische en politieke factoren spelen daarin een rol? Kan je surprise beperken of zelfs voorkomen? Rizoomes onderzoekt het in de Surprise Dagboeken.


UKV! Het project van 2021 is twitteratuur. Elke dag een ultrakort verhaal van 280 tekens. Check de galerij van ultrakorte verhalen hier.


Veiligheid is perceptie

26 februari 2021

Is veiligheid perceptie? Wie de kranten volgt, ziet dat veiligheid steeds meer een kwestie is van perceptie. Dat wat ooit veilig werd gevonden, is het nu niet meer. Dat vraagt om een nieuwe benadering: veiligheid is naast gedrag, techniek en organisatie ook steeds meer omgeving. Lees hier het hele blog

George Berkeley stelde dat ‘esse est percepi’ is: zijn is waargenomen worden. Maar geldt dan ook salutem est percipi: veiligheid is perceptie.

Business continuity management voor veiligheidskundigen

20 februari 2021

Business continuity management is nog een betrekkelijk nieuwe discipline die snel aan belang wint. Ontstaan in de jaren zeventig, als onderdeel van de opkomende informatietechnlogie, wordt het nu meer en meer ook toegepast in andere bedrijfsprocessen zoals productie en logistiek. Hoewel business continuity management overeenkomsten kent met de veiligheidskunde en risicomanagement, zijn er ook enkele markante verschillen. Een crashcourse.

Ir. A. W. van der Plassche van de Nederlandse Heide Maatschappij stelt de eerste elektronische administratiemachine in gebruik te Arnhem op 28 maart 1957. Maar de uitvinding van de computer was ook de uitvinder van de computercrash, zou Virilio zeggen. Lees hier het het hele blog. Foto ANP

Hoe risicomanagement kan leiden tot een fundamental surprise

8 februari 2021

Als je de ingebakken aannames van je risicomanagement niet goed begrijpt, loop je de kans op een fundamental surprise. Die kan enorme gevolgen hebben, zoals de kredietcrisis van 2008 liet zien. “De enige verrassing van de crisis van 2008 was dat deze voor zovelen als een verrassing kwam.” Lees hier het hele blog.

Schematische weergave van het ontstaan van een fundamental surprise volgens Zvi Lanir. Interessant is dat hij een incubatieperiode definieert, net zoals Turner deed in zijn klassieker over Man made disasters

Beeldvorming trainen voor Dikke BOB

17 januari 2021

Bedrijven en organisaties die zich willen voorbereiden op het managen van ongewenste gebeurtenissen kunnen niet volstaan met het klakkeloos overnemen van instrumentarium dat voor hulpverleningsdiensten en het leger is ontwikkeld. Daar moet een slag overheen om de specifieke eigenaardigheden van het eigen bedrijf te incorporeren. Zeker in de beeldvorming. Lees het hele blog hier.

Beeldvorming in actie anno 1964. Foto ANP.

Ultrakorte Verhalen

1 januari 2021

De kortste ultrakorte verhalen zijn de zogenaamde six word stories. De bekendste is naar verluid van Hemingway. ‘For sale: baby shoes. Never worn’. Ook kort is wat wel de twitterstory wordt genoemd, of twitteratuur. Verhaaltjes van maximaal 280 tekens, minus #UKV of #twitterstory.

En dat is precies wat ik ga doen in 2021. Elke dag een verhaaltje met maximaal 280 tekens, gebaseerd op een ervaring, een overdenking of iets wat ik ergens las. Hieronder zie je de eerste, de hele galerij ultrakorte verhalen vind je hier.

Volgens Harari is het niet de mens die graan exploiteert, maar gebruikt het graan juist ons; om zich voort te laten planten op akkers vol gouden halmen. De meester van de omkering is echter de hond, die kwispelstaartend toekijkt hoe de mens zijn poep in plastic zakjes rolt. #UKV

Twintig keer de beste beginzin

Hoe ziet de beste beginzin er uit? Met die gedachte begon ik in 2020 dagelijks een beginzin uit mijn boekenkast te posten. En toen ik ze allemaal op een rijtje had staan moest ik de besten er uit halen. Dat viel echter nog helemaal niet mee. Lees hier welke twintig beginzinnen ik de beste vind.

‘Hoe meet je de zwaarte van een klap die nooit kwam, zoek je de fiets waar niets mee is, die er nog staat? De brand in een leegstaand schoolgebouw, nooit uitgebroken, laat geen sporen na.’ Deze beginzin van Ester Naomi Perquin staat in de Top 20.

De veiligheid van het 50+ brein

24 december 2020

Het 50+ brein heeft meer moeite om visuele informatie te verwerken. Zeker in functies waar veel gewerkt met geautomatiseerde systemen, zoals control rooms, kan dit mogelijk consequenties voor de veiligheid hebben. De cognitieve reservetheorie biedt uitkomst, maar daar moet je wel wat voor doen. Wat, dat lees je hier.

Meldkamer politie Den Bosch, 1986. Lees hier wat dat met de veiligheid van het 50+ brein te maken heeft. Foto ANP.

De Rizoomes Top 20 van 2020

20 december 2020

De Rizoomes Top 20 van 2020 is er dit jaar voor het eerst in deze vorm. Vanaf 1 december post ik elke dag een nieuw liedje. En het is dit jaar een bonte stoet, beetje jazz, rock, americana en zelfs nederpop. De beste komt het laatst en nummer twintig dus het eerst.

  • 20: Foehn Trio featuring Erik Truffaz – Old Ocean
  • 19: Billy Martin featuring Marc Ribot – Home Beat Home
  • 18: Jack Poels – In de Achtertuin
  • 17: Jerry Joseph – Black Star Line
  • 16: Spinvis – Niet Vandaag
  • 15: Causa Sui – Szabodelico
  • 14: Khruangbin & Leon Bridges – Texas Sun
  • 13: Michiel Borstlap plays Joris Voorn – Ringo
  • 12: Joe Jackson – Fools in Love
  • 11: Last Words / Fanfares – GoGo Penguin
  • 10: Delvon Lamarr Organ Trio – Inner City Blues
  • 9: Mammal Hands – Rhizome
  • 8: Racoon – De Echte Vent
  • 7: Marcus King – No Pain
  • 6: Makaya McCraven – Mak Attack
  • 5: Lianne La Havas – Paper Thin
  • 4: Leif Vollebekk – Long Blue Light
  • 3: Bill Callahan – Breakfast
  • 2: Nubya Garcia – Pace
  • 1: Ayron Jones – Boys from the Puget Sound
I’ve seen the future of rock and roll and it’s name is Ayron Jones

Beginselen van disruptiemanagement

15 november 2020

Als we ophouden met elke ongewenste gebeurtenis een crisis te noemen, ontstaat er ruimte voor nieuwe benaderingen van incidenten die beter recht doen aan wat er daadwerkelijk gebeurt. Zo vragen disrupties om een disruptiemanagement dat past bij de dynamiek van dergelijke verstoringen. Dat geldt zeker voor (productie)bedrijven en uitvoeringsorganisaties. In dit blog beschrijf ik de eerste beginselen van disruptiemanagement. Wie weet komen er nog meer.

In het blog over de beginselen van disruptiemanagement gaat het ook over het repeated multiplayer prisoners dilemma. Wat dat is lees je hier. Foto is van Emiliano Bar

De essentie van stoïcijns crisismanagement

7 november 2020

Na vijf dagen tellen was het nog steeds niet duidelijk wie de presidentsverkiezingen van Amerika zou gaan winnen. In het begin leek het er op dat Trump aan de winnende hand was, maar naarmate de week vorderde groeide de hoop dat Biden hem uiteindelijk toch nog zou overtroeven. Het is de vraag of het veel uitmaakt. Niet Trump is de uitdaging, maar de mensen die op hem stemmen. En dat is de helft van de Verdeelde Staten. De rest lees je hier.

Epictetus staat centraal in het blog over de essentie van stoicijns crisismanagement

De verstopte crisis bij de demonstratie op de Dam

25 oktober 2020

Over de demonstratie op de Dam van 1 juni 2020 verscheen onlangs een rapport onder de titel ‘De verkeerde afslag.’ Het is in het Regionaal Beleidsteam van de Veiligheidsregio Amsterdam Amstelland te prijzen dat zij deze kans om te leren niet voorbij heeft laten gaan. Graag draag ik daar mijn steentje aan bij door in dit blog te beschrijven hoe je met een andere bril op ook nog iets over VUCA, situational awareness en fundamental surprise uit het rapport kunt halen.


De ellende van complicatie- en escalatiefactoren

18 oktober 2020

Complicatie- en escalatiefactoren moeten volgens de Dikke BOB al in de beeldvormingsfase geïnventariseerd worden. Want ze kunnen je ongewenste gebeurtenis behoorlijk uit de klauw laten lopen. Daarom is er in de zes B’s een speciaal item gewijd aan ‘bijzonderheden’: alles wat niet in de andere vijf B’s zit. En omdat dat best veel is, zijn de complicatie- en escalatiefactoren bedacht voor de eerste inventarisatie van afwijkingen op het standaard incident verloop. Om je te helpen tunnelvisie te voorkomen.

Een lijstje met complicatiefactoren. Een vergelijkbaar lijstje voor escalatiefactoren vind je in dit blog.

De zes B’s van de Dikke BOB

18 oktober 2020

De zes B’s van de Dikke BOB helpen je bij de beeldvorming over een ongewenste gebeurtenis. Het zijn zes lijstjes met vragen over bron, bedrijfsvoering, bereikbaarheid, beeldvorming extern, bestuur en bijzonderheden. Blog drie uit de serie ‘disruptiemanagement’.

Tijdens een stroomstoring op 1 september 1989 lag het treinverkeer stil en werden reizigers met bussen vervoerd. Welke zes B’s speelden hierin een rol volgens Dikke BOB? Foto Paul Eijzinga ANP

‘t Silveren Seepaerd: waarom mensen dodelijk verrast worden door brand

28 september 2020

Ik ben nooit in hotel ‘t Silveren Seepaerd geweest. Nadat het afbrandde op 28 september 1971 is het niet herbouwd. Toch voel ik er een diepere verbinding mee dan met een willekeurige andere brand in een hotel waar ik nooit was. Dat komt door deze foto van Hans Peters, uit het ANP-archief.

Lees hier het hele blog

Het met-de-kennis-van-nu syndroom

20 september 2020

Het werd uiteindelijk een trouwboekje met een strafblad. “Hadden ze de bruiloft maar met zijn tweeën gevierd”, treurde Grapperhaus achteraf ter verdediging in de Tweede Kamer. Een typisch geval van het-met-de-kennis-van-nu syndroom, de ultieme smoes om iets goed te praten wat je vooraf had kunnen weten. En het zou zo maar kunnen dat Balkenende er de uitvinder van is.

De BMX baan van Papendal komt ook in het blog over het met-de-kennis-van-nu syndroom voor; waarom hadden ze daar die ketting gespannen die Jelle van Gorkom in een rolstoel deed belanden?

Kleine taxonomie van de ongewenste gebeurtenis

12 september 2020

De ongewenste gebeurtenis is in zijn oervorm een brand of een natuurramp, zoals een overstroming, maar komt tegenwoordig in vele gedaanten voor. In zoveel gedaanten zelfs, dat een classificatie van de ongewenste gebeurtenis op zijn plaats is. Want ze kennen allemaal een eigen karakteristiek die voor elke basisvorm vraagt om een gerichte aanpak, met daarbij horende specifieke competenties. One size doesn’t fit all in dit geval en dat is precies het belang van deze kleine taxonomie.

Ik beschrijf in dit blog de vier basisvormen van de ongewenste gebeurtenis zoals ik die in de praktijk ben tegengekomen: de spoedeisende hulpverlening, de disruptie, de dreiging en de crisis. Wat ik de afgelopen jaren zag gebeuren is dat we alles crisis zijn gaan noemen. Ik heb daar trouwens vrolijk aan mee gedaan. Lange tijd was dat ook niet zo’n punt, maar vanaf 2014, eigenlijk met de aanslag op de MH17, merkte ik dat de oude, organisch gegroeide opvattingen en definities niet goed meer klopten.

De vier basisvormen in de kleine taxonomie van de ongewenste gebeurtenis

Hoe de kettingbotsing bij Prinsenbeek het begin werd van het Museum of Accidents

25 augustus 2020

“To invent the sailing ship or the steamer is to invent the shipwreck. To invent the train is to invent the train accident of derailment. To invent the family car is to produce the pile up on the highway.”

Precies zo legde de ontwikkeling van de snelweg bij Prinsenbeek de kiem voor de latere kettingbotsing, de grootste ooit in Nederland. Het zou er daar trouwens niet bij eentje blijven. Wat geleerd moet worden, herhaalt zich, net zo lang tot we weten hoe het werkt. Dat geldt ook voor ongelukken. Lees hier het hele blog.

De kettingbotsing bij Prinsenbeek van 25 augustus 1972.

De incubatie van de Marbon

10 augustus 2020

Als ik dit schrijf is het 49 jaar geleden dat een explosie bij de Marbon in Amsterdam een einde maakte aan het leven van negen brandweermannen. Vier van de Marbon zelf, en vijf van het korps Amsterdam. Over een jaar zal het onheil een halve eeuw oud zijn, een leeftijd die meestal gepaard gaat met herinneringen, terugblikken en memoires van hen die het al die tijd overleefd hebben. Lees hier het hele blog over de Marbon uit de brandweercanon.

Begrafenis van brandweerman Huiskes na de Marbon. Lees hier het hele blog over de Marbon

De verrassing van een foute situational awareness

28 juli 2020

Situational awareness was opeens een buzzwoord in de wereld van incidentbestrijding en crisismanagement. Weten wat er om je heen gebeurt, zo laat het zich vertalen. Zeer geschikt om het er op abstract niveau met iedereen over eens te zijn dat de situational awareness ontbrak, hoger had moeten zijn of niet mogelijk was in het scenario van gesprek. Als je wat meer in detail gaat kijken, dan blijkt die consensus soms opeens verdwenen als sneeuw voor de zon.

Daarom leek het mij een goed idee om situational awareness eens wat nader te duiden met een heel concreet voorbeeld van een wandeling. Het laat zien hoe makkelijk een foute situational awareness ontstaat en voor welke verrassing je dan kan komen te staan. Want ja, dit was een heel onschuldige wandeling, maar in spannender omgevingen kan er wel degelijk (grote) schade ontstaan. Lees hier het hele blog

De drie niveau’s van situational awareness komen allemaal aan bod in het blog. Tekening is van Wendy Kiel

De vier stappen van de surprise sequentie

16 juli 2020

De surprise sequentie is een beschrijving van de vier stappen die een gemiddeld mens doorloopt na confrontatie met een verrassende gebeurtenis: freeze, find, shift en share. Van die vier stappen zijn er twee enigszins beïnvloedbaar en geschikt voor (externe) interventie. Maar twee dus ook niet. Goed om te weten als de surprise opeens een crisis wordt. Lees hier het hele blog