Scenarioplanning als hulpmiddel voor preparatie op standaardafwijkingen.

Ed Oomes, 29 maart 2015

Er zijn zo van die lessen die je niet snel meer vergeet. Tijdens de master of crisis- and disastermanagement kregen we een college over scenarioplanning zoals Shell die gebruikt voor haar strategiebepaling. In ‘Scenario’s, an explorer guide’ beschrijft Shell hoe ze die scenario’s bouwen en gebruiken. Scenario’s zijn verhalen die een mogelijke toekomst beschrijven, zo noteert Shell. Het is een manier om met onzekerheid om te gaan. Inmiddels werkt Shell al ruim 40 jaar met scenario’s, reden voor een interessante publicatie over het ontstaan van scenarioplanning.

“Decision makers can use scenarios to think about the uncertain aspects of the future that most worry them and to explore the ways in which these might unfold. Because there is no single answer to such enquiries, scenario builders create sets of scenarios. These scenarios all address the same important questions and all include those aspects of the future that are likely to persist (that is, the predetermined elements), but each one describes a different way in which the uncertain aspects of the future could play out”.

Eén van de technieken die bij scenarioplanning wordt gebruikt is het koppelen van twee onafhankelijke variabelen in een matrix. Daarmee krijg je vier mogelijke scenario’s, die vervolgens verder worden uitgewerkt tot een verhaal met een pakkende titel die de lading dekt. Zie ter illustratie onderstaande figuur, gebaseerd op de variabelen impact en uncertainty.

Scenario Planning ExampleNa het ongeval in De Punt op 9 mei 2008 werd duidelijk dat brandweermensen onder tijdsdruk vaak automatisch voor de binnenaanval kiezen bij gebrek aan andere opties. Met de kennis van nu kan je concluderen dat de option awareness onder tijdsdruk laag is. Ervaring lijkt dan ook vooral het niveau van de option awareness te vergroten. Je kan prima door hebben dat je een groot probleem hebt (situational awareness is hoog) maar dat leidt niet automatisch tot een oplossing: je option awareness is laag. In dit blog over de richtingaanwijzer wordt eigenlijk dezelfde conclusie getrokken, maar dan met andere woorden. Tijdens crisis heb je behoefte aan handvaten die richting geven, die je helpen een oplossing te vinden.

Precies om die reden is het kwadrantenmodel voor de brandweer bedacht, met gebruikmaking van de scenarioplanning techniek. Voor deze gelegenheid niet op strategisch niveau, maar wel op tactisch niveau: inzetbepaling. In 2009 schreef ik er al een eerste column over onder de titel ‘binnenstebuitenaanval’. In 2011 gevolgd door een serie van vier over elke scenariovariant: offensief binnen, offensief buiten, defensief binnen en defensief buiten.Kwadrantenmodel basisDe twee onderliggende variabelen in een matrix zijn in grote mate onafhankelijk van elkaar. Op de horizontale as staat de tegenstelling offensief – defensief die je gebruikt voor de doelbepaling van de inzet. Feitelijk is deze tegenstelling de verwoording van de risico kosten – baten afweging. Hoe meer er valt te winnen, hoe groter het risico is dat je kan nemen. Deze vraag is bij alle inzetten een relevant gegeven, of het nu over brand, gevaarlijke stoffen of hulpverlening gaat.

De tweede variabele wordt gevormd door het grootste dilemma van een bepaald inzettype. Voor gebouwenbrand is dat de keuze tussen een binnenaanval of een buitenaanval. Deze variabele is niet volledig onafhankelijk van de andere as, maar levert desondanks vier scenariovarianten op die wel onafhankelijk zijn: offensief binnen, offensief buiten, defensief binnen en defensief buiten. Ik ga in dit blog niet verder in op de inhoudelijke uitwerking, daarvoor leze men bijvoorbeeld deze uitgave van het IFV over het kwadrantenmodel voor gebouwbrandbestrijding.

Nadat het kwadrantenmodel voor gebouwenbrand was ontwikkeld, is er in het procesteam brandweerdoctrine ook gesproken over toepassingen in andere incidenttypen. Zo lag er het voorstel om voor OGS als centrale dilemma bronbestrijding versus effectbestrijding te gebruiken. En voor waterongevallen het dilemma onder water versus boven water. Ik zou dergelijke matrixen tactische kwadrantmodellen willen noemen: op incidenttype maak je dan een richtingaanwijzer die algemeen toepasbaar is. Daar tegenover staat een operationeel kwadrantmodel: inzetopties bij een concreet risico in een verzorgingsgebied.

OGS KwadrantHet enthousiasme voor meer tactische kwadranten was toentertijd niet zo groot en ik ben er niet verder mee gegaan. Inmiddels denk ik dat andere kwadrantenmodellen wel degelijk verder ontwikkeld moeten worden, zowel op tactisch als op operationeel niveau, om de option awareness onder tijdsdruk te vergroten. Eigenlijk voor alle incidenten in een verzorgingsgebied waarbij je de bevelvoerders en officieren richting wil kunnen geven voor een inzet, kun je operationele kwadranten opstellen. Scenarioplanning door middel van kwadranten leent zich prima voor het analyseren van standaard afwijkingen zoals beschreven in de Sturingsdriehoek. Bij risicovolle bedrijven, grote evenementen en / of transportrisico’s kun je een operationeel kwadrantenmodel op maat maken, als onderdeel van je aanvalsplan of rampbestrijdingsplan.

Het grote verschil met het reeds bestaande tactische kwadrantenmodel is dat die nieuw te vormen operationele matrixen per regio opgesteld moeten worden, voor de risico’s in het eigen verzorgingsgebied. Je kan ze dus niet zo maar van elkaar lenen of op nationaal nivo voor iedereen van toepassing verklaren.

Maar er is wel een ander gunstig neveneffect van het maken van operationele kwadranten op regionaal nivo: hoe meer opties er ontwikkeld zijn, hoe groter de kans dat mensen opties van de ene situatie gaan hanteren in andere omstandigheden. Dan groei je langzaam naar option awareness niveau 3: het genereren van oplossingen onder tijdsdruk. Dat zou de brandweer zowel veiliger als effectiever maken. Een mooi streven.

Meer lezen: situational- en option awareness en het kwadrantenmodel

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.