Planfixatie en problematische incidentbestrijding: correlatie of causaal verband?

Ed Oomes, 9 februari 2014

In 2006 verscheen van het Landelijk Beraad Crisisbeheersing (LBCB) een rapport over planvorming in de rampenbestrijding. De conclusie van het rapport was klip en klaar: “Tijdens een crisis of ramp moeten plannen helpen om de bestrijding daarvan snel op gang te brengen. Ze moeten alle betrokkenen in staat stellen om op het ‘uur U’ optimale prestaties te leveren. Want als zich een ramp of crisis voordoet, worden er onder moeilijke omstandigheden bovennormale prestaties verwacht. Daar moeten de kernfunctionarissen op voorbereid zijn en er moet leiderschap worden getoond. Het afleggen van verantwoording is géén functie van de plannen. Dat gebeurt als het zover is”.

Het rapport zette ook de term planfixatie weer op de kaart. Uit gesprekken met betrokkenen was gebleken dat het er op leek dat de planvorming doorsloeg. “Het LBCB heeft in de afgelopen periode gesignaleerd dat de manier waarop met planvorming wordt omgegaan voorbij dreigt te schieten aan de ondersteunende functie. Dit wordt ‘planfixatie’ genoemd: het plan wordt een doel op zich.

Het gevaar van planfixatie is dat het leidt tot ‘bureaucratisering’ van de rampenbestrijding. Dit is een onwenselijke ontwikkeling, omdat dit betekent dat er in toenemende mate tijd wordt besteed aan activiteiten die nauwelijks gerelateerd zijn aan de effectiviteit van de feitelijke bestrijding”.

Planvorming gaat er van uit dat de toekomst voorspelbaar is. Hoe groter de zekerheid dat een gebeurtenis zich volgens een vooraf kenbaar stramien zal ontrollen, hoe beter het plan kan zijn. Dit geldt overigens ook voor ingewikkelde zaken waar veel technische kennis voor nodig is. In het Engels is daar de mooie term ‘complicated’ voor te gebruiken. Complicated is echter heel wat anders dan complexiteit. Complexiteit gaat uit van systemen waar een groot aantal op zichzelf losse factoren aan elkaar gelinkt is, waardoor de voorspelbaarheid van het systeem afneemt of zelfs afwezig kan zijn. Om dergelijke situaties onder tijdsdruk te beheersen is een plan niet toereikend, zoals ook de LBCB in onderstaande figuur liet zien. Mate van onzekerheid

Inmiddels was planfixatie als term lekker ingeburgerd. Te pas en te onpas werd de term van stal gehaald om uit te leggen wat er allemaal niet deugde aan de planvorming en dat er toch genoeg voorbeelden waren dat incidentbestrijding werd belemmerd door te rigide en gedetailleerde plannen. Soms werd zelfs de oorzaak van falende of problematische incidentbestrijding bij de planvorming gelegd.

Het is echter de vraag of we hier over een causaal verband kunnen spreken of dat er slechts sprake is van correlatie. Dat zowel het plan slecht was als de incidentbestrijding, maar dat het plan daarvan niet de oorzaak is. Dat het toevalligerwijze allebei tegelijk zo is. Want het probleem van complexiteit is nu juist dat de voorspelbaarheid zo laag is. De onzekerheid over hoe de situatie zich uitrolt is groot, waardoor een plan normaliter geen adequate ondersteuning kan bieden. Echter, de ervaring van mensen met de voorliggende onvoorspelbare situatie is ook laag. Ervaring namelijk is gebaseerd op patronen die je hebt geleerd in de praktijk. Recognition Primed Decisionmaking is in die zin een borgende structuur en geen innovatieve. Ik durf dan ook te stellen dat over het algemeen planfixatie en problematische incidentbestrijding weliswaar gecorreleerd zijn maar dat er geen causaal verband tussen is. De opdracht is nu dus om oplossingen te zoeken voor het omgaan met complexiteit onder tijdsdruk.

Ondertussen moeten we gewoon doorgaan met het verbeteren van planvorming. Veel situaties zijn namelijk wel voorspelbaar en dan kan bijvoorbeeld mijn artikel over de sturingsdriehoek en planvorming een paar aanknopingspunten bieden. Ook deze uitgave ‘plannen in de praktijk, praktijk in de plannen’ biedt enkele goede ideeën die de moeite van het lezen zeker waard is. Ter afsluiting nog maar weer eens gesteld dat een plan bedoeld is om op terug te vallen als je geen betere oplossing hebt. Heb je wel een betere oplossing dan pas je die gewoon toe en wijk je af van het plan. In die zin is planfixatie zowel een burokratisch als een psychologisch fenomeen. Je kunt nooit helemaal uitsluiten dat je er zelf geen last van hebt.

2 gedachten over “Planfixatie en problematische incidentbestrijding: correlatie of causaal verband?”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.