Meer situational – en option awareness met het Kwadrantenmodel

Ed Oomes, 10 maart 2015

Er zijn zo van die vakgebieden die uitpuilen van de Engelstalige termen. Zoals Naturalistic Decisionmaking (NDM) en Recognition Primed Decisionmaking (RPD). Ik schreef daar al eerder over in dit blog en deze over intuïtie. Binnen die vakgebieden worden dan vaak nog meer Engelstalige kreten gebruikt, zoals Situational Awareness (SA) en Option Awareness (OA), het onderwerp van dit blog. Zowel situational awareness als option awareness zijn essentiële stappen in het maken van de juiste beslissingen tijdens crisismanagement. Het is niet helemaal toevallig dat in de SOCCSS cyclus (situation – options – consequences – choice – strategy – simulation) situation en options de eerste twee stappen vormen.

Het gebruik van zoveel Engelse termen maakt het begrijpen van dergelijke theorieën niet altijd makkelijker. Tegelijkertijd voelt het alsof de Nederlandse vertaling de lading niet goed dekt. ‘Door herkenning gestuurde besluitvorming’ voelt toch echt anders dan ‘recognition primed decisionmaking’. Van de andere kant is de Nederlandse terminologie ook niet altijd duidelijk. Situational Awareness laat zich bijvoorbeeld goed uitleggen met het fenomeen metacognitie. Maar leg de term metacognitie voor aan een gemiddelde landgenoot en hij zal je waarschijnlijk vragend aankijken: geen idee wat het betekent.

Metacognitie houdt in dat je je bewust bent van de situatie waar je in zit. Het lukt je als het ware om op twee niveaus tegelijk te functioneren: de daadwerkelijke uitvoering van een taak enerzijds en de positionering en duiding van de taak in het geheel van gebeurtenissen anderzijds. Dat klinkt heel ingewikkeld, maar dat valt wel mee. Het komt er bijvoorbeeld op neer dat je begrijpt wat de consequenties zijn van een hogedruk straal op een vuurhaard voor de andere collega’s in het pand. Als je daar de juiste inschatting van maakt is je situational awareness en dus ook metacognitie hoog. Als je echter geen notie hebt van de consequenties van je acties is je situational awareness laag.

situational-awareness-prepping

Hoge of lage situational awareness is mede afhankelijk van de (tijds)druk ter plekke. Naarmate de druk hoger is, worden de reserves van je denkcapaciteit zodanig aangesproken dat je steeds minder situational awareness over houdt. Tot op het moment dat het volledig verdwenen is, zonder te melden dat het vertrokken is: je hebt geen eens capaciteit over om vast te stellen dat je situational awareness je verlaten heeft. Het mooie is dan weer dat situational awareness toeneemt met de ervaring die je opdoet. Hoe meer ervaring, hoe meer situational awareness en hoe makkelijker de taak je af gaat. Let wel, situational awareness is taakspecifiek. Ervaring in brandbestrijding bovengronds geeft je niet automatisch situational awareness voor ondergrondse repressie. Crisismanagement in de petrochemie maakt je niet automatisch ook expert met situational awareness in crises op luchthavens. Pas als je ervaring met crisismanagement in diverse vakgebieden groot genoeg is om rode draden te herkennen en te projecteren binnen de verschillende domeinen kun je spreken van een generieke situational awareness.

Situational awareness zelf kent drie niveaus. Niveau 1 is de perceptie van de relevante elementen in tijd en ruimte. Dit gaat over zien en waarnemen. Je kijkt naar het incident, maar begrijpt niet goed wat je ziet. Je ziet bijvoorbeeld een kleur rook, maar je weet niet wat dat betekent. Niveau 2 is het begrijpen van de betekenis van de elementen die je ziet. Dat gaat over duiding en sensemaking. Daarbij zijn doelstelling van het crisismanagement en kennis van het domein van groot belang. Je ziet bijvoorbeeld brand op verschillende plekken in een binnenstadspand naar buiten komen en begrijpt dat de brand tussen de muren en plafonds zit. Niveau 3 wordt projectie genoemd. Dan ben je in staat om niveau 2 te vertalen naar een scenario in de toekomst. Het lukt je om scenario’s te bedenken en de nabije toekomst min of meer te voorspellen. Hier zie je ook de link met ervaring uit de vorige paragraaf: hoe meer ervaring, hoe beter je in staat zult zijn om scenario’s te herkennen en te voorspellen. Als een brand tussen muren en plafonds zit, kun je voorspellen dat de brand zal doorlopen en het gehele pand bij de brand betrokken zal raken tot de brandmuur of een stoplijn.

Toch leidt een goede situational awareness niet altijd tot de juiste beslissingen. Uit een nieuw artikel van Gary Klein komt het volgende citaat: “Although decision making requires a good understanding of the situation and considerable thought regarding the urgency of the decision and the risks of action, and an abundance of research inarguably supports the value of SA, having good SA does not always guarantee correct decisions and positive outcomes. For example, Endsley found in aircraft accident data that 26.6% of pilots who appeared to have appropriate SA nevertheless made poor decisions. It is also possible to make a good decision by chance in spite of poor SA. Factors that undermine SA frequently involve challenges to limited cognitive resources, specifically perception, memory, and attention”.

options

Gary Klein cs maken in dit artikel daarom onderscheid tussen de situation space en de decision space. Een goede situational awareness leidt niet automatisch tot een goed besluit. Voor een goed besluit heb je option awareness nodig: inzicht in de mogelijke opties en de robuustheid van die opties onder verschillende omstandigheden. Dat is de decision space. Daarbij verschilt een optimale optie van een robuuste optie: het geldigheidsbereik van een optimale optie is veel kleiner dan die van een robuuste optie. Robuuste opties houden stand onder veel meer verschillende omstandigheden en zijn in crisissituaties dus te verkiezen.

Option awareness kent ook drie niveaus, grotendeels vergelijkbaar met de niveaus van situational awareness. Niveau 1 gaat over het zien van de mogelijke opties. Je hebt inzicht in de kosten van opties (in zowel aanvaardbaar risico als daadwerkelijke kosten) ten opzichte van elkaar. Je snapt dat een binnenaanval meer risico met zich mee brengt dan een buitenaanval. Niveau 2 gaat over het begrijpen van de opties: je hebt zicht op de onderliggende patronen en interacties die de verschillende opties vorm geven. Je begrijpt dat een defensieve binnenaanval en een offensieve buiteninzet vergelijkbare opties zijn, maar op een andere plek. Niveau 3 tenslotte geeft je de capaciteit om nieuwe opties te bedenken in situaties die (relatief) nieuw voor je zijn. Je kan dan nieuwe opties genereren, bijvoorbeeld door combinatie van opties: je laat tegelijkertijd een defensieve binneninzet en een offensieve buiteninzet doen. Schakelen tussen kwadranten is ook een vorm van niveau 3. En het besef dat niets doen een vijfde optie is, die je gratis krijgt bij het kwadrantenmodel, is ook een niveau 3 option awareness.

In zijn artikel beschrijft Klein een aantal experimenten waarbij hij met gebruik van computerondersteuning de decision space van testpersonen vergroot en besluitvormers helpt met het aanbieden van opties. Het blijkt dat mensen betere besluiten nemen als ze meer opties krijgen aangeboden die aansluiten bij hun situational awareness. Waar Klein een decision support system gebruikt om de option awareness te vergroten, besefte ik opeens dat het kwadrantenmodel van de brandweer ook de option awareness vergroot. Je krijgt vier opties aangeboden, elk met hun eigen voor- en nadelen. Het is eigenlijk een decision support model zonder centrale processor, gewoon een assenkruis van twee variabelen met vier opties. Toen we naar aanleiding van het ongeval in De Punt bedachten dat brandweermensen onder tijdsdruk altijd zullen kiezen voor een binnenaanval omdat dat de enige beschikbare optie is, hadden we intuïtief door dat de brandbestrijding decision space te beperkt is. Eén keus is geen keus. Elke situational awareness leidt dan tot de selectie van dezelfde optie: de offensieve binnenaanval.

brandroos-1

Het kwadrantenmodel brengt de option awareness feitelijk op nivo 2: het geeft inzicht in de onderliggende patronen en de mogelijkheden die die patronen te bieden hebben. Ervaren gebruikers van het kwadrantenmodel komen wellicht ooit tot niveau 3: nieuwe opties buiten de vier die het kwadrantenmodel te bieden heeft. Daarvoor is nog heel veel onderzoek te doen, maar het brengt de brandweer echt een stap verder in de kwaliteit van besluitvorming onder tijdsdruk. In een komend blog zal ik daar verder op in gaan. De keuze van de twee variabelen en hun betekenis in het kwadrantenmodel in relatie tot de risico’s in het verzorgingsgebied zal daarbij centraal staan.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.