Drie leerarena’s op een rijtje: Moerdijk, Kijfhoek en Leeuwarden

Wendy Kiel, 11 juli 2014

De leerarena over de brand in Leeuwarden (waarvan het boekje net verschenen is), is de derde landelijke leerarena (de eerste leerarena ging over de brand in Moerdijk, gevolgd door de Leerarena Kijfhoek). Ik heb het voorrecht gehad om bij alle drie de landelijke leerarena’s betrokken te zijn geweest. Moerdijk en Leeuwarden heb ik samen met diverse collega’s georganiseerd en bij de Kijfhoek ben ik als procesondersteuner betrokken geweest. Het verschijnen van de derde landelijke leerarena is een mooi moment om terug te kijken en de uitkomsten van de drie leerarena’s op een rijtje te zetten. Hoe heeft het instrument leerarena zich ontwikkeld, wat hebben we ervan geleerd en wat kunnen we nog leren als we de uitkomsten van de drie landelijke leerarena’s op een rijtje zetten?

Leerarena

De ontwikkeling van het instrument leerarena
Na de brand in Moerdijk is – om te kunnen leren van grote incidenten – het instrument        Leerarena ontwikkeld. Een leerarena is een dag waarop de bij het incident betrokken collega’s ervaringen en kennis delen met als centrale vraag: “Wat zou jij aan je collega vertellen, als je weet dat hij/zij morgen wordt ingezet bij dezelfde brand?” Het is een dag waarop met betrokken collega’s wordt gesproken over het vak: wat ging goed en wat kan beter? Er wordt met name gekeken wat de landelijke leerpunten op tweede orde niveau zijn; wat zijn de overeenkomsten met andere incidenten en wat kunnen we als land hiervan leren?

De manier waarop een leerarena wordt georganiseerd, is goed bevallen binnen de brandweer. Niet elk incident is geschikt voor een landelijke leerarena, maar om toch het concept bij kleinere incidenten toe te kunnen passen, is de leertafel ontwikkeld. Dit is een variant van de leerarena die georganiseerd wordt op regionaal niveau. Er zijn al veel leertafels gehouden in diverse regio’s. Een andere afgeleide die is ontstaan naar aanleiding van de leerarena is de werkplaats. Bij een werkplaats gaat het niet om het bespreken van een incident, maar om een specifiek onderwerp met vakgenoten verder uit te diepen (hierbij wordt wel dezelfde methodiek als bij een leerarena gebruikt). De werkplaats is onder andere toegepast bij de ontwikkeling van de Brandweerdoctrine. Geconcludeerd kan worden dat het instrument aansluit bij de behoefte en een mooie ontwikkeling door maakt. Het is goed om te zien dat bij aparte, grote of afwijkende incidenten tegenwoordig steeds vaker de vraag wordt gesteld of er een leerarena of leertafel georganiseerd moet worden.

Eén aandachtspunt wil ik hierbij nog wel meegeven; als je een leerarena, leertafel of werkplaats organiseert, hanteer dan wel de uitgangspunten die een leerarena uniek maken en voorkom dat je er een regulier evaluatie instrument van maakt. Bij een leerarena/tafel staan onder andere de volgende uitgangspunten centraal: bewaar het voor de standaard+ en afwijkende incidenten (zie sturingsdriehoek), oog voor detail bij de voorbereiding en organisatie is heel belangrijk, vertrouwelijkheid staat voorop, we komen niet in uniform (iedereen is belangrijk, ego’s laten we achter bij de voordeur) en ga op zoek naar de overeenkomsten tussen incidenten, niet naar de verschillen. Zie voor meer informatie over het instrument leerarena: Rood leer.

Wat kunnen we leren van de drie landelijke leerarena’s?
Laten we nu eens kijken naar alle tweede orde leeropgaven (de landelijke leeropgaven) die de drie leerarena’s hebben opgeleverd. Wat zijn belangrijke aandachtspunten die we op het netvlies moeten houden? Eerst worden alle tweede orde leeropgaven op een rijtje gezet en daarna gaan we in op de hiervoor gestelde vraag.

Leerarena Moerdijk
• Creëer ruimte voor improvisatie op basis van het professionalisme van de brandweermensen, een plan is geen handboek voor repressief optreden waarvan geen enkele afwijking mogelijk is.
• Ontwikkel situational awareness, het is van belang dat er een goed beeld is van het incident dat je moet bestrijden.
• Verruim de benadering ‘bestrijdingsgebied’, de brandweer moet naar een brede impact van een incident kijken.
• Organiseer onderzoek op het gebied van effectbestrijding.
• Organiseer zichtbaarheid van de brandweer in de media (duiding).
• Pas social media toe in incident-, rampen- en crisiscommunicatie.
• Heroverweeg het waarschuwing- en alarmeringsstelsel.
• Creëer duidelijkheid over het ‘meten en weten’ (verwachtingen managen).

Leerarena Kijkhoek
• Het is belangrijk dat de brandweer vooraf expliciet grenzen stelt aan verantwoordelijkheden en eigen kunnen: wat mag er van de brandweer bij incidentbestrijding verwacht worden en waar liggen de verantwoordelijkheden voor bedrijven, bevolking en hulpverleners?
• Creëer ruimte en steun voor improvisatie, de huidige preparatie is passend voor standaardsituaties, maar beperkt de ruimte voor improvisatie welke nodig is bij situaties die afwijken.
• Onderzoek hoe de communicatie in de praktijk wordt uitgevoerd en aansluit op afwijkingen in de standaardincidenten.
• Organiseer kwaliteit en kwantiteit op de meldkamer. Geef aan welke eisen en verwachtingen de brandweer heeft van de informatievoorziening vanuit de meldkamer.
• Onderzoek op welke wijze grote en complexe incidenten gemanaged kunnen worden.

Leerarena Leeuwarden
• Maak preparatie en oefenen nog realistischer: ontwikkel situatiebewustzijn en bereid je voor op afwijkende situaties.
• Incidentmanagement is meer dan alleen incidentbestrijding, manage het totale incident.

Als je kijkt naar de leeropgaven van de drie leerarena’s dan komen een aantal leeropgaven meerdere keren terug, te weten: ontwikkel situational awareness, creëer ruimte en steun voor improvisatie, hoe om te gaan met afwijkende situaties en de brede impact van een incident. Samengevat zou je (op basis van de drie leerarena’s) kunnen zeggen dat onze belangrijkste tweede orde leeropgaven zijn:

Het ontwikkelen van situational awareness. Ben jij je bewust van hetgeen om je heen gebeurt (zowel m.b.t. de incidentbestrijding als m.b.t. het impactgebied)? Heb je een goed beeld van het incident? Wat is het voor incident, kan ik het aan, wat ga ik doen, wat is mijn doel?
(In Amerika is speciaal een website gemaakt over situational awareness met als slogan: ”Helping you see the bad things coming in time to change the outcome.”)

Het voorbereiden op en ruimte laten voor afwijkende situaties. We bereiden veel voor met betrekking tot de standaard situaties, maar deze voorbereiding voor standaard situaties is niet altijd van toepassing bij een afwijkende situatie. We moeten daarom binnen ons systeem van opleiden en leren ruimte houden voor improvisatie en hier ook daadwerkelijk (realistisch) op trainen.

Het managen van het totale incident. Er komt meer kijken bij een incident dan alleen het bestrijden van een incident (het bron- en effectgebied), het impactgebied (impact op je eigen medewerkers, je organisatie, je doelen en je imago) gaat een steeds belangrijkere rol spelen waar de brandweer zich op voor moet bereiden (nb. een impactgebied kan zowel kansen als bedreigingen bieden).

Wat hebben we ervan geleerd?
Hierboven is een overzicht en een analyse gegeven van de tweede orde leeropgaven die zijn voortgekomen uit de drie landelijke leerarena’s. Is hier al wat meegedaan? Ik weet niet wat er precies is gedaan met alle leeropgaven (ik hoor het graag, laat een reactie achter op deze blog als er punten zijn opgepakt die ik hier niet benoem), maar een aantal zaken zijn wel bekend.

Zo is naar aanleiding van de Leerarena Moerdijk het landelijke Ondersteuningsteam Brandweer (OTB) opgericht en al een paar keer ingezet. Door de leerarena hebben we geleerd dat we elkaar als regio’s beter kunnen ondersteunen bij incidenten, onder andere op het gebied van duiding en beeldvorming in de media. Waar een regio zich vooral zal richten op het bron- en het effectgebied richt het OTB zich met name op het impactgebied.
Ook binnen Rizoomes houden we ons bezig met het impactgebied. Op de site is hierover het nodige terug te vinden en in oktober 2014 verschijnt in het boek “Minicrisis en crisis 2013” een hoofdstuk over het impactgebied. In dit hoofdstuk introduceren wij het Integraal Incidentmanagement Model.

Bij de ontwikkeling van de nieuwe visie voor incidentbestrijding gevaarlijke stoffen (IBGS) is de leeropgave ‘Meten is weten’ meegenomen (zie visie pagina 18). Het organiseren van onderzoek op het gebied van effectbestrijding wordt binnen de ontwikkeling van de Brandweerdoctrine opgepakt door onder andere de Brandweeracademie. Ook doet de academie momenteel onderzoek naar commandovoering.

Kortom het instrument leerarena is een instrument dat goed aansluit bij de behoefte, dat zich verder ontwikkelt en waarbij met een deel van de aanbevelingen al iets is gedaan. Wel ligt er nog een uitdaging om de hiervoor genoemde drie tweede orde leeropgaven verder op te pakken en uit te werken. De basis voor het belang van een verdere uitwerking ligt in het feit dat deze drie leeropgaven als rode lijn uit de drie gehouden landelijke leerarena’s komen. Het gaat hierbij om vragen als: Wat is situational awareness precies? Hoe kunnen we hier handen en voeten aangeven zodat het ook toepasbaar is in de praktijk? Zijn de oefeningen al realistisch genoeg of kunnen we hier ook nog een stap inzetten? Wat is een impactgebied en hoe manage je het?

 

 

2 gedachten over “Drie leerarena’s op een rijtje: Moerdijk, Kijfhoek en Leeuwarden”

  1. Leerarena prima instrument om – achteraf- te begrijpen wat er precieus gebeurd. Écht leren, het veranderen van gedrag (aanleren nieuw/afleren oud), vraagt andere mi. aanvullende triggers en input.

    1. Leerarena’s zijn in eerste instantie bedoeld om tweede orde leren te faciliteren. Het incident is daarbij niet het voorwerp van onderzoek, maar de methode van onderzoek: je gebruikt het incident om je organisatie en processen te onderzoeken. Aanbevelingen gaan dan ook niet over het incident zelf, maar over gedrag, techniek en organisatie. De conclusies die uit een leerarena komen zijn daarom ook nooit direct toepasbaar. Daar is altijd een aanvullend project of onderzoek voor nodig. Bijvoorbeeld de aanbeveling om de situational awareness te verhogen is niet iets wat direct implementeerbaar is. Daar moet je nog wel iets aanvullends op doen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.