Crisisbeheersing mag ook op nationaal niveau best operationeel zijn

Ed Oomes, 6 januari 2016

Een kennis van mij voelde zich een tijd geleden niet zo goed. Het was niet ineens duidelijk wat er aan de hand was, maar er was reden genoeg om naar de dokter te gaan. Die kwam er niet direct uit en hij besloot de kennis naar het ziekenhuis te sturen. Daar werd zij vanwege het ontbreken van een duidelijke diagnose op “organische” wijze onderworpen aan een stroom onderzoeken waar geen eind aan kwam. In de loop van maanden werden er diverse hypotheses gesteld, variërend van auto-immuunziektes tot psychische klachten. Uiteindelijk, na lang zoeken, bleek het de ziekte van Lyme te zijn. Met deze diagnose in de hand kon er alsnog gericht aan een oplossing gewerkt worden. De antibiotica kuur sloeg aan en inmiddels gaat het een stuk beter met haar, hoewel het onduidelijk is of de klachten ooit helemaal zullen verdwijnen.

Bovenstaand verhaal drong zich ongevraagd aan mij op tijdens lezing van het WODC rapport naar de evaluatie van de nationale crisisbeheersingsorganisatie vlucht MH17. Laat ik vooropstellen dat ik het een doorwrocht rapport vind dat degelijk in elkaar is gezet. De centrale conclusies staan als een huis en ik geloof ook niet dat daar verder veel meningsverschil over bestaat. Voor zover mensen het überhaupt gelezen hebben overigens; als je googlet op WODC MH17 rapport staat het niet echt in de eerste rijtjes resultaten. Het kabinet komt in de loop van januari 2016 met een reactie, misschien dat er dan iets meer discussie ontstaat.

MH17 Zonnebloem

Even terug naar het rapport. Op bladzijde 68 staat het volgende citaat, dat bij mij die zieke kennis associatie tot gevolg had: “Tamelijk snel na het bekend raken van de ramp met vlucht MH17 worden in Den Haag verschillende gremia geactiveerd uit de nationale crisisbeheersingsorganisatie. Veelal gebeurt dit, naar zeggen van veel nauw betrokkenen, op een “organische” wijze. Dat wil zeggen dat er geen sprake is geweest van een “formeel” opschalingsmoment, maar dat gremia gaandeweg worden geformeerd, waardoor de nationale crisisorganisatie ook gaandeweg vorm krijgt.”

Een nationale crisisorganisatie die zichzelf gaandeweg “organisch” vorm geeft. Volgens nauw betrokken sleutelfunctionarissen althans, zo stelt het rapport, dus laten we het maar voor waar aannemen. Wat moet je daar nou van vinden? Ik kreeg er eerlijk gezegd een beetje een ongemakkelijk gevoel bij, met beelden van stroperige processen en heel veel telefoontjes heen en weer tussen allerlei mensen die dan weer andere mensen gaan bellen, net zo lang tot er voldoende kritieke massa is om er het label crisis aan te hangen. En iets slagvaardigs te gaan doen. Iets operationeels, misschien wel. Met en voor mensen. Hoe sneller je immers een diagnose stelt, hoe sneller de genezing kan beginnen.

Op dat punt aangekomen besefte ik dat de crisisbeheersing in Nederland de afgelopen jaren vooral een bestuurlijk juridische exercitie is geworden, waar nog weinig operationele aanknopingspunten in terug zijn te vinden. Wat is er nou handiger dan een incidentkwalificatie, een diagnose van de situatie, die tot een snelle formalisering en opschaling van een crisisorganisatie leidt? Waarna iedereen weet wat hem te doen staat? Zoals een dokter doet als hij op zoek gaat naar een geneeswijze. Want zonder diagnose weet je niet welk probleem je op moet lossen en blijft een ziekte zich door ontwikkelen met steeds grotere schade tot gevolg. Maar ik vind het nergens terug, die snelle diagnose met dito behandeling.

MH17_Memorial_(14675744526)~2

Natuurlijk, waar ik net incidentkwalificatie schreef moet crisiskwalificatie staan. En die hebben we trouwens ook, dat heet GRIP. We hebben zelfs een GRIP Rijk. Maar die is bij de MH17 niet gebruikt, staat in het rapport op bladzijde 147. “Het blijft de eerste uren onduidelijk op welke onderdelen de crisisbeheersing op nationaal niveau wordt gecoördineerd. GRIP Rijk is niet van kracht verklaard.” Er is geen diagnose gesteld, waardoor de behandeling op zich liet wachten.

In het nationaal handboek crisisbesluitvorming staat een heel betoog over het gebruik van GRIP Rijk, dat kennelijk pas afgekondigd wordt als er behoefte bestaat aan sturing vanuit het rijk omdat de nationale veiligheid in het geding is (P41). “Daarvan is sprake als de vitale belangen van de Nederlandse Staat en/of samenleving zodanig bedreigd worden dat er sprake is van (potentiële) maatschappelijke ontwrichting.” Het handboek geeft een aantal voorbeelden (diagnoses) van mogelijke GRIP Rijk situaties:

• kernongeval categorie A;
• terroristische dreiging of aanslag;
• grootschalige overstroming (afhankelijk van mate van ontwrichting);
• infectieziekten (A-ziekten);
• grootschalige cybercrisis;
• langdurige schaarste.

Een neergeschoten vliegtuig boven oorlogsgebied in het buitenland met 196 Nederlanders aan boord staat er niet bij. Maar is mijns inziens wel zeker orde-grootte GRIP Rijk en moet ook die diagnose, die crisiskwalificatie krijgen. Zoals er wel meer scenario’s te bedenken zijn die niet in het GRIP Rijk lijstje staan maar er wel in passen. Je moet zo’n opsomming dan ook vooral zien als een richtlijn, iets waar je van afwijkt als het nodig is. En daarnaast moet je zo’n lijstje vooral operationeel benaderen: klein probleem, kleine diagnose; groot probleem, grote diagnose. Vervolgens direct starten met de behandeling.

MH 17 Foto

Ondertussen zitten we nog steeds met de situatie die door het COT in 1998 al betiteld werd als een ‘schurende keten’. De bestuurlijk juridische keten schuurt met de operationele keten. Voor de crisisbeheersing in Nederland zou het daarom goed zijn om als actiepunt uit de MH17 een nationale operationele structuur neer te zetten die bestuurlijk juridisch geborgd is, in plaats van een bestuurlijk juridische structuur die operationeel geborgd is. Puur logisch gesproken is het resultaat hetzelfde, maar in de praktijk is het de mindset die het verschil gaat maken. Hoe sneller de diagnose staat, hoe sneller de behandeling kan starten.

Uiteindelijk heeft de “organische” benadering zonder snelle diagnose c.q. crisiskwalificatie bij de MH17 geen extra slachtoffers gekost. Wat dat betreft is de schade te overzien, ook al zullen bij veel mensen de klachten nooit helemaal verdwijnen. Ik ben benieuwd of er in de toekomst, bij een ander type crisis waar misschien nog slachtoffers annex blijvende klachten te voorkomen zijn, wel snel wordt opgeschaald. Of er dan wordt gedacht vanuit een snelle diagnose met adequate behandeling, vanuit een crisiskwalificatie met snelle opschaling. Want crisisbeheersing mag best operationeel zijn, ook op nationaal niveau.

PS; ik ben overigens ook zeer benieuwd of inmiddels GRIP 5 is geoperationaliseerd