Beeldverhaal

Ed Oomes, 24 september 2016

Volgens Yuval Harari, een inmiddels wereldberoemd historicus, leeft de mens in twee werelden tegelijk. De ene is de fysieke wereld, die pijn doet als je er tegen aan loopt en die pijn heeft als je er in knijpt. Die andere wereld is de wereld van verhalen en illusies, een collectief bewustzijn waardoor mensen in staat zijn via taal en beelden aan hetzelfde te werken en in te geloven. Dat is de kracht van de Sapiens.

Soms komen die twee echter keihard met elkaar in botsing, bijvoorbeeld bij een calamiteit of een ramp. In één klap is de fysieke wereld die je kent dan verdwenen en klopt ook het verhaal waarin je woont niet meer. En toch sta je daar, als hulpverlener in de frontlinie, je best te doen om er weer iets van te maken, om het verhaal weer op orde te krijgen. Met alle gevoelens, beelden en impressies van dien.

Je hebt het niet altijd voor het kiezen welke gedachten en associaties zich dan aan je opdringen, daar op de plaats van de ramp. Tussen het puin en de brokstukken, de rook en het stof, slachtoffers misschien wel, wordt je overvallen door de grote indruk die de catastrofe op je maakt. Die beelden kunnen heel emotioneel zijn en traumatisch, en gelukkig is daar tegenwoordig veel aandacht voor. Je hoeft je niet meer groter te houden dan je bent.

Maar misschien verwarrender nog, kun je er ook rondlopen met een gevoel van verwondering, in het besef dat jij daar levend staat te midden van al die chaos, naast een ingestort gebouw, een vliegtuigcrash, een industriële explosie, een bosbrand. Een ervaring die welhaast existentialistisch van aard is en naast de vernietiging tegelijkertijd grote schoonheid in zich kan bergen door de directe confrontatie met de elementen; het vuur, het water, de schaduwen en de wind.

four-elements-mi-yu

Het zijn dergelijke impressies die ik met de nieuwe rubriek ‘Beeldverhaal’ wil beschrijven. Ik heb er zelf gestaan en ik ken de mensen die er hebben gestaan. Ik wil woorden geven aan de verwondering van die momenten waar in eerste instantie helemaal geen woorden voor zijn. De afgelopen twee jaar heb ik ontzettend veel foto’s gezien van rampen en catastrofes voor het incident van de dag voor de Brandweercanon. En hoewel elke ramp anders is, zijn ze ergens toch ook weer allemaal gelijk, zo zag ik. Zelfs de ontregeling kent een patroon.

Dat patroon ga ik proberen te beschrijven aan de hand van foto’s uit de frontlinie. Soms louter gebruik makend van het beeld dat uit de foto opdoemt, soms aangevuld met verwijzingen naar mythes, verhalen en archetypes. Ik weet niet of er zoiets bestaat als het collectief onbewuste van Jung, maar ik ga er naar op zoek. Beeldverhaal wordt dan ook absoluut niet wetenschappelijk, eerder literair; het is ook niet bedoeld om iets te gaan maken als een procedure of beleid, maar wel om iets te maken als een verbinding of een illusie.

Het eerste beeldverhaal is de mythe van Moerdijk. Ik zag deze foto al vele malen, voordat ik er door een Amerikaanse website op werd gewezen dat er een monster in de rook verborgen zat. Pas na die aanwijzing zag ik het monster ook. Het riep bij mij de verwondering op dat we zoveel verschillende soorten rook kennen en er slechts één woord voor hebben. Hoe kan dat toch? De verwijzing naar Lucifer in het verhaal is dubbelzinnig. Enerzijds wordt Lucifer soms gezien als Satan, als een monster dus, maar er zijn ook interpretaties die hem zien als de gevallen engel die de mens zelfbewustzijn en een eigen wil bracht. Met die interpretatie is Lucifer de christelijke variant van Prometheus, die de mens het vuur aanreikte en daarmee leerde voor zichzelf te zorgen.

prometheus-carrying-fire-jan-crossiers-prado

Dit is het eerste en enige beeldverhaal dat ik op deze manier toelicht. Zie het maar als een gebruiksaanwijzing voor deze nieuwe rubriek. Achter elk woord kan een andere betekenis zitten, al dan niet door mij er bewust in gezet, maar het hoeft niet. Elke tekst staat op zichzelf maar kan ook naar believen gelezen worden in connectie met andere teksten. Uiteindelijk heeft het beeldverhaal maar één doel: woorden te geven aan die momenten waar nog geen woorden voor bestaan, opdat het collectief bewustzijn van Harari groeit.

Klik op een foto om door te gaan naar het bijbehorende beeldverhaal.

monster-van-moerdijk  firefighters-on-ground-zero-2 ostankino-brandweerman